İçindekiler:
Togolok Moldo neden önemli?
Togolok Moldo hem sözlü geleneğin icracısı hem de yazan bir şairdi. Dinleyici karşısında belleğinde taşıdığı destanları, masalları, atasözlerini ve şarkıları sözlü olarak aktarırdı; kendi şiirlerini ve duyduğu anlatıları da kâğıda geçirirdi. Lirik şiir, hiciv, fabl ve uzun manzum anlatı onun üretiminde iç içe geçer.
10 Haziran 1860’ta doğdu, 4 Ocak 1942’de öldü. Yaşamı Rus İmparatorluğu’nun son döneminden 1916 ayaklanması ve Ürkün’e, devrimden Sovyet cumhuriyetinin kuruluşuna uzandı. Devrim öncesi ve sonrası metinleri bu uzun çizginin farklı anlarına aittir; tek bir siyasi tutuma indirgenemez.
Doğum adı ve mahlası
Doğum adı Bayımbet Abdrahman Uulu’dur. Sovyet döneminin Rusça kaynaklarında görülen Bayımbet Abdrahmanov ve Abdırahmanov biçimleri de aynı kişiyi belirtir. Narın bölgesindeki bugünkü Ak-Talaa ilçesine bağlı Kurtka’da doğdu.
Yaşça büyük akrabası Müzööke komuz çalıyor, destan repertuvarını biliyordu. Bayımbet ondan masalları ve Manas, Kurmanbek, Er Töştük, Canıl Mırza gibi anlatıların bölümlerini dinledi. Millî Bankanın biyografi notuna göre yaklaşık 14 yaşında şiir söylemeye ve yazmaya başladı. Bu kesin bir tarih değil, yaklaşık bir yaş bilgisidir. Komuz rehberi, bu sözlü müzik ortamını anlamaya yardımcı olur.
Togolok adı çoğunlukla onun tıknaz yapısı ve yuvarlak yüzüyle ilişkilendirilir. Moldo ise bu biyografik bağlamda okuryazar kişi anlamına gelir. Bu yaygın açıklama, mahlasın kesin ve eksiksiz bir sözlük karşılığı sayılmamalıdır.
Sözlü anlatıdan el yazmasına
Çuy Vadisi’nde Kırgız ve Kazak akınlarla tanıştı. Akın, şiiri çoğu zaman müzik eşliğinde doğaçlayan şair ve icracıdır. Togolok Moldo ayrıca Doğu edebiyatının yazılı şiirlerini okudu, manasçı Tınıbek’ten destan anlatmayı öğrendi. Manasçı ise değişmez tek bir metni okumaz; olay örgüsünü, kalıpları ve imgeleri canlı icrada yeniden kurar.
Kendi Semetey varyantını yazdı; efsane, atasözü ve deyimleri derledi. Bilimler Akademisinin kataloğunda onun Manas varyantına ayrılmış 680 sayfalık ayrı bir cilt de bulunur. Bu cilt düzeltilmiş bir “asıl metin” değil, bağımsız bir icra geleneğinin kaydıdır. Manasçılık üzerine rehber, farklı varyantların nasıl yan yana yaşadığını gösterir.
1930’lardan bir fotoğrafta bu aktarımın üç ismi birlikte görülür. Ortada Togolok Moldo, solda arşiv açıklamasında onun kişisel sekreteri diye tanıtılan Ibırayım Abdrahmanov, sağda ise Sayakbay Karalayev vardır. Fotoğraf aynı ortamda bulunduklarını kanıtlar; o oturumda kimin ne yaptığını tek başına göstermez.
Şiirler, hicivler ve fabllar
İlk dönem konuları arasında aşk ve geleneksel toplumda kadının yeri bulunur. Millî Bankanın biyografi notunda Tolgonay ile Urpukan, genç bir erkeğin bir kadına seslendiği ve kadının karşılık verdiği şiirler olarak anılır. Aynı kaynak, çevirilerde “Kara gözlü genç kadın” anlamındaki bir başlıkla verilen başka bir metni de sıralar. Başlıklar baskı ve çeviriye göre değiştiğinden bunları sabit Türkçe eser adları gibi kullanmamak gerekir.
Togolok Moldo, Kemçontoy ve Kuştardın añgemesi gibi yapıtlarında ve hayvanların kahraman olduğu fabllarında açgözlülüğü, kendini beğenmişliği ve adaletsizliği tartışma, abartı ve komik sahneler yoluyla işler.
Sovyet edebiyat tarihi, külliyatı devrim öncesi protesto ile devrim sonrası yeni düzene bağlılık şeklinde dönemlere ayırdı. Bu okuma onun kanondaki yerini etkiledi, fakat türlerin çeşitliliğini ve şairin bütün yaşam çizgisini tek başına açıklamaz.
Yayınlar ve son yılları
Metinleri 1925’ten itibaren basılmaya başladı. İlk yayınlar arasında adı “öğüt” anlamına gelen Nasıyat da vardı. Basım, icracı orada bulunmadan da metne ulaşabilen yeni bir okur çevresi yarattı. Togolok Moldo 1938’de Kırgızistan Yazarlar Birliğine kabul edildi.
1939’da Moskova’daki ilk Kırgız Sanatı ve Edebiyatı On Günü etkinliğine katıldı ve Şeref Nişanı aldı. Sovyet kültür sistemi eserlerini koruyup yayıma hazırlarken resmî halk akını imgesini de biçimlendirdi. Togolok Moldo 1942’de doğduğu bölgede öldü. Sayfanın kapak görselindeki arşiv portresi ölümünden bir yıl önce, 1941’de çekildi; bu geç tarih, fotoğrafa tek başına özel bir anlam yüklemez.
20 somluk banknottaki portre
Togolok Moldo’nun portresi güncel 20 somluk banknotun ön yüzünde, Taş-Rabat ise arka yüzünde yer alır. Kırgızistan’da sokaklara, okullara ve yerleşimlere adı verilmiş, Bişkek’te bir anıtı dikilmiştir. Bu görünürlük mirasının yaygınlığını gösterir; bütün anma yerlerinin eksiksiz dökümü değildir.
Kırgız somu rehberimiz, 20 somluk banknotu güncel kupürler ve temel güvenlik ayrıntılarıyla birlikte açıklar.
Onu okumaya nereden başlamalı?
Toplu eserler yerine kısa bir türle başlamak daha kolaydır. Bir fabl hicvin nasıl kurulduğunu, lirik bir şiir ise hitap biçimini gösterir. Destan varyantı daha çok zaman ve sözlü gelenek hakkında birkaç temel bilgi ister.
Çeviri okurken çevirmenin adını ve baskıyı mutlaka kontrol edin. Aynı başlıkla çıkan iki yayın, eserin farklı nüsha veya düzenlemelerine dayanabilir. Kırgız Cumhuriyeti Millî Bankasının biyografi notu kısa bir kronoloji, Bilimler Akademisinin Manas yayınları kataloğu ise aktarılan ciltler için başlangıç noktası sunar.
Akın geleneğinin başka bir yolunu görmek için Toktogul Satılganov’u, büyük bir kayıt külliyatını karşılaştırmak için Sayakbay Karalayev’i okuyun. Şarkıların ve doğaçlamaların müzik çevresini anlamak için de komuz rehberine dönün.
Sık sorulan sorular
Togolok Moldo’nun gerçek adı neydi?
Gerçek adı Bayımbet Abdrahman Uulu’ydu. Sovyet döneminin Rusça kaynaklarındaki Bayımbet Abdrahmanov ve Abdırahmanov biçimleri de aynı kişiyi gösterir.
Togolok Moldo ne yapardı?
Doğaçlama söyleyen bir akın, eserlerini yazıya geçiren bir şair, manasçı ve halk kültürü derleyicisiydi. Çalışmaları canlı icrayı, belleği ve el yazmasını bir araya getirir.
Togolok Moldo adı ne anlama geliyor?
Togolok genellikle tıknaz yapısı ve yuvarlak yüzüyle ilişkilendirilir; moldo burada okuryazar kişi anlamındadır. Bu, yaygın biçimde aktarılan bir açıklamadır, kesin ve eksiksiz bir tanım değildir.
Togolok Moldo’nun portresi hangi banknotta?
Portresi güncel 20 somluk banknotun ön yüzünde bulunur. Arka yüzde Taş-Rabat yer alır.
İçeriği sosyal medyada paylaşın
Bu içerik işinize yaradıysa sosyal medyada paylaşabilirsiniz. Böylece daha fazla gezgin projeyi keşfedebilir. Teşekkürler!
Eklemek istediğiniz bir şey var mı?
Deneyiminizi paylaşın, yorum bırakın veya bir düzeltme önerin.