Yusuf Has Hacib: Kutadgu Bilig ve Balasagun

Kaynakların güvenilir biçimde söylediği

Yusuf Has Hacib’in doğum kaydı, mektupları, çağdaş portresi ya da kesintisiz bir görev arşivi yoktur. Hakkındaki güvenilir bilgi çekirdeğini Kutadgu Bilig ile esere daha sonra eklenen iki önsöz oluşturur. Bu kaynaklara göre yazar Balasagun’la bağlantılıydı, kitabını hicri 462’de, 1069-1070 yıllarında Kaşgar’da tamamladı, hükümdara sundu ve yüksek bir saray görevi olan Has Hacib unvanını aldı.

1015, 1018 ya da yaklaşık 1019 doğum yılları ile 1077 ölüm yılı, sonraki araştırma ve geleneklerin oluşturduğu tahminlerdir. Buhara, Farab ve başka merkezlerde eğitim gördüğünü anlatan rotalar da doğrudan belgelenmez. Eser, iyi eğitimli olduğunu açıkça gösterir; nerede ve kimlerden ders aldığını aynı kesinlikle söylemez.

Yusuf Has Hacib ve Balasagunlu Yusuf adları

Kırgızcada Cusup Balasagın, Rusça kaynaklarda Yusuf Balasaguni ya da Yusuf Has Hacib, İngilizcede Yusuf Balasaguni ve Yusuf Khass Hajib biçimleri görülür. Türkiye Türkçesinde yerleşik edebiyat adı Yusuf Has Hacib’dir. Balasaguni ya da “Balasagunlu” ifadesi şehirle bağlantıyı belirtir.

Has Hacib bir soyadı veya doğum adı değildir. Hükümdara erişimi bulunan, saray düzeni, kabul ve başvurularla ilgilenen yüksek bir görev unvanıdır. Kitabı hükümdara sunduktan sonra bu unvanı aldığı aktarılır; sayfanın geri kalanında adların birbirinden farklı kişilere ait olduğu izlenimi yaratmamak için tek ana biçim kullanılır.

Balasagun, Kaşgar ve Has Hacib unvanı

Balasagun, 10. ve 11. yüzyıllarda Çuy Vadisi’ndeki Karahanlı siyasi ve kültürel merkezlerinden biriydi. Burana Kulesi çevresindeki yerleşim genellikle bu kentle ilişkilendirilir ve bugün UNESCO’nun İpek Yolu koridoruna ait seri miras alanının parçasıdır. Bağlantı geniş ölçüde kabul görür; alanın her kalıntısını kesin biçimde tarihsel Balasagun’a bağlamak mümkün değildir.

Burana Kulesi ve Balasagun yerleşim alanı

Yusuf eserini Karahanlı dünyasının doğudaki önemli merkezi Kaşgar’da tamamlayıp Tavgaç Uluğ Buğra Han’a sundu. Saray çevresini bilen bir yazar olarak iktidara öğütler, diyaloglar, görev tanımları ve kişilerin seçimleri üzerinden seslendi. Encyclopaedia Iranica’nın Karahanlılar maddesi, bu siyasi dünyayı daha geniş bağlamına yerleştirir.

Karahanlı coğrafyası bugünkü Kırgızistan, Çin, Özbekistan ve Kazakistan sınırlarından çok daha eskidir. Balasagun Kırgızistan’ın kültür tarihinde güçlü bir yere sahiptir; ancak 11. yüzyıl yazarını günümüz ulus kategorilerinden yalnızca birine kapatmak tarihsel bağlamı bozar.

Kutadgu Bilig ne demektir?

Başlık “mutluluk veren bilgi”, “kutlu bilgi”, “mutluluk bilgisi” ya da “hükümranlık saadetinin bilgeliği” gibi farklı biçimlerde açıklanır. Bu çeşitlilik iki sözcüğün geniş anlam alanından kaynaklanır. Kut mutluluk, lütuf, talih ve iktidarın meşruiyetiyle ilişkilidir; bilig ise bilgi anlamına gelir.

Türkiye Türkçesinde eser özgün adıyla, Kutadgu Bilig olarak anılır. Hükümdarlara yönelik manzum bir siyasetname olarak okunabilir, fakat basit bir kural listesi değildir. Fikirler sahne, karşılaşma ve uzun diyaloglar içinde sınanır. Metin, Türk yönetim anlayışını İslam ahlakı ve Orta Asya’nın daha geniş edebî dünyasıyla bir araya getirir. Onu “ilk anayasa” ya da modern bir kamu yönetimi ders kitabı saymak, 11. yüzyıl metnine bugünkü kurumları yükler.

Dört kişi, dört ilke

Kün Togdı, adaletli yasayı ve güneşi temsil eden hükümdardır. Ay Toldı, vezir olarak kut kavramını, yani saadeti ve değişken talihi ayla ilişkilendirir. Ögdülmiş, vezirin oğludur; aklı ve sonradan edinilen bilgiyi temsil eder, saray görevleriyle toplum kesimlerini açıklar. Odgurmış ise inzivaya çekilmiş akrabadır; ölümü, ölçülülüğü ve arzuların bedelini hatırlatır.

Dört kişi soyut ilkeleri sahnede canlandırır. Birbirlerine soru sorar, teklifleri kabul ya da reddeder ve ilkeleri davranış içinde sınarlar. Adalet, talih, akıl ve ölümlülük arasındaki ilişki kitabın tartışmasını canlı tutar.

Eser hükümdara ne söyler?

Kitaba göre iktidar yalnızca güçle ayakta kalmaz. Adaletli yasa, bilgili danışman, öfkeyi denetleme ve saray ile toplum arasındaki karşılıklı yükümlülükler gerekir. Vezir, ordu komutanı, hacib, elçi, kâtip, hazinedar, aşçı ve saki gibi görevlerin ardından bilginler, hekimler, şairler, çiftçiler, hayvancılar, zanaatkârlar ve yoksullar ele alınır.

Bu liste, 11. yüzyıl toplumunun eksiksiz dökümünden çok yazarın ideal düzen tasarımıdır. Ögdülmiş’in kamusal hizmetiyle Odgurmış’ın dünyadan çekilmesi arasındaki gerilim de tek bir öğütle çözülmez. Eser, iyi yönetimin yanında yaşamın sınırını da tartışmaya devam eder.

Dil ve şiir biçimi

Kutadgu Bilig, Orta Türkçe döneminin Karahanlı Türkçesiyle yazılmıştır. Bu dil modern Kırgızca, Türkiye Türkçesi ya da Uygurcanın aynısı değildir; çeşitli Türk dilli kültürlerin ortak edebiyat tarihinde yer alır.

Ana metin aruzla kurulmuş kafiyeli beyitlerden oluşur. Eleştirel basımlarda numaralandırma 6.645 beyte ulaşır; sayı önsözlerin ve ek parçaların hesaba katılmasına göre değişebildiği için mutlaka kullanılan baskıyla birlikte düşünülmelidir. Şiir biçimi düşünceyi örneğe bağlar, sözü hafızada tutar ve özlü ifadeler yaratır; düz özet bu yapının bir bölümünü kaybeder.

Metni koruyan üç yazma

Yazarın kendi elinden çıkan nüsha kayıptır. Metin üç geç dönem kopyasından yeniden kurulmuştur: Fergana, Kahire ve Herat yazmaları. Herat nüshası bugün saklandığı yere göre Viyana yazması adıyla da bilinir.

Viyana yazması 1439’da Herat’ta, Arap harfli daha eski bir nüshadan Uygur yazısına kopyalandı. Fergana ve Kahire yazmaları Arap harflerini kullanır. Eserle bu nüshalar arasında yüzyıllar süren bir kopyalama süreci vardır; metinlerde eksikler ve farklı okumalar bulunur, nüshaların el değiştirme geçmişleri de birbirinden ayrılır.

1439’da Herat’ta kopyalanmış bir sayfa

Reşit Rahmeti Arat’ın 20. yüzyıl ortasında tamamladığı eleştirel yayın üç yazmayı karşılaştırdı ve pek çok modern çeviriye temel oldu. Ankara Üniversitesi bünyesindeki akademik yazma incelemesi, tek bir kopyanın neden kayıp özgün nüshanın yerini tutmadığını ayrıntılandırır.

1.000 somdaki modern portre

1.000 som banknotunun ön yüzünde Yusuf Has Hacib’e atfedilen bir portre, arka yüzünde Oş’taki Taht-ı Süleyman, bugünkü Süleyman Dağı yer alır. Yazara ait çağdaş bir portre ya da güvenilir fiziksel betimleme bilinmez. Banknottaki yüz, 11. yüzyıldan kalmış bir belge değil, modern bir anma tasarımıdır.

Bu sayfanın ana görseli de bu nedenle hayalî portre yerine el yazmasını gösterir. Yazarın bıraktığı en doğrudan iz, yüzü değil metni ve onu taşıyan kopyalardır. Banknotun güncel para sistemi içindeki yerini Kırgız somu rehberinde görebilirsiniz.

Yusuf Has Hacib’in 1.000 somdaki modern anma portresi

Burana, Balasagun ve modern hafıza

Tokmok’tan Burana’ya giderek minareye çıkabilir ve yerleşimin toprak setleri boyunca yürüyebilirsiniz. Ayakta kalan yapı sayısı az olsa da alanın genişliği, Balasagun’la ilişkilendirilen ticaret ve saray kentinin ölçeğini düşünmeyi sağlar. Bu gezi yazarın çevresini açıklar; yaşamının bütün duraklarını haritada kesinleştirmez.

Kaşgar’da Yusuf Has Hacib’e adanmış bir türbe bulunur ve kamusal hafızada önemli yer tutar. Bugünkü türbe, 11. yüzyıldaki mezarın arkeolojik olarak kesin biçimde tespit edildiğini kanıtlamaz.

Kaşgar’daki anma türbesi. Fotoğraf: Voidvector, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; site için düzenlendi.

Üniversiteler, caddeler, kurumlar ve para üzerindeki imgeler adı canlı tutar. Yine de kişiye ulaşmanın en sağlam yolu kitabıdır; orada adalet, bilgi, talih ve sorumluluk soyut birer anıt değil, konuşan kişilerin karşı karşıya geldiği sorunlardır.

Kutadgu Bilig nasıl okunur?

Eseri ilk seferde baştan sona bitirmeye çalışmak yerine açıklamalı bir çeviri seçin. Önce dört kişinin bir araya geldiği bölümü okuyun; bu sahne, sonraki konuşmalarda karşılaşacağınız ilkeleri tanıtır.

Ardından hükümdar, elçi, bilgin ya da zanaatkâr gibi belirli bir göreve ayrılan pratik bölümlerden birine geçin. Son olarak kısa bir parçayı iki çeviride karşılaştırın. Kut ve bilig için seçilen karşılıklar, mutluluk, bilgi ve meşruiyet arasındaki ilişkinin modern dile nasıl taşındığını gösterir.

Hazırlayan ekip: I Love KG. Ekibimiz hakkında →

İlgili rehberler: Abdılas Maldıbayev, Alıkul Osmonov, Bübüsara Beyşenaliyeva.

İçeriği sosyal medyada paylaşın

Bu içerik işinize yaradıysa sosyal medyada paylaşabilirsiniz. Böylece daha fazla gezgin projeyi keşfedebilir. Teşekkürler!

Eklemek istediğiniz bir şey var mı?

Deneyiminizi paylaşın, yorum bırakın veya bir düzeltme önerin.