Bübüsara Beyşenaliyeva

Bübüsara Beyşenaliyeva neden önemli?

Bübüsara Beyşenaliyeva sahneye çıktığında Kırgız balesi ilk profesyonel dansçı kuşağını yetiştiriyordu. Dansçılar yerel konuları klasik balenin zorlu tekniği ve gerektirdiği dayanıklılıkla anlatmak, aynı zamanda karakterlere dramatik ağırlık kazandırmak zorundaydı.

Onun repertuvarında Çolpon ve Ayday’ın yanı sıra Odette-Odile, Juliet ve Kitri gibi klasik roller de vardı. Bu genişlik, Kırgız sahnesinin kısa sürede hem yerel eserleri hem de klasik repertuvarın ölçüt sayılan rollerini oynayacak düzeye geldiğini gösterir.

Beyşenaliyeva 1958’de SSCB Halk Sanatçısı unvanını aldı. Tarihteki yerini yaklaşık otuz yıllık başrol kariyeri, öğretmenliği ve bugün tiyatroda, kent mekânında ve banknotta süren anısı birlikte belirler.

Taş-Döbö’den Leningrad’a

Bübüsara Beyşenaliyeva 17 Mayıs 1926’da, Frunze yakınlarındaki Taş-Döbö’de doğdu. Eski belgelerde köyün adı Vorontsovka olarak geçer. 1936’da, on yaşındayken, Kırgızistan’dan Leningrad’a bale eğitimi için gönderilen ilk yetenekli çocuk grubuna seçildi.

Leningrad Koreografi Okulu bugün Vaganova Rus Bale Akademisi adını taşır. Eğitim her gün beden yerleşimi, dışa dönüş, pozisyonlar, sıçramalar, dönüşler ve müzikalite üzerine çalışmayı gerektiriyordu. Taş-Döbö’den gelen bir çocuk için buna yeni bir dil ve büyük şehir yaşamına uyum da eklenmişti.

Biyografiler Agrippina Vaganova ile bağını sıkça vurgular. Okuldaki eğitimin Vaganova yöntemine dayandığı belgelenmiştir, fakat bire bir ve ayrıntılı bir mentorluk süreci aynı açıklıkla gösterilemez. Beyşenaliyeva bu tekniği daha sonra Kırgızistan sahnesine ve sınıfına taşıdı.

Bolşoy’daki ilk görünüş ve Frunze’ye dönüş

1939’da, on üç yaşındayken, Moskova Bolşoy Tiyatrosunda düzenlenen ilk Kırgız Sanatı ve Edebiyatı On Günü programında sahneye çıktı. Bu gösteri Leningrad’daki eğitimin erken dönemine ait bir sahne deneyimiydi; tam uzunlukta bir balede üstlenilmiş başrol değildi.

1941’de Frunze’ye döndü ve Opera ve Bale Tiyatrosunda solist oldu. Sürekli sahne yaşamı savaş yıllarında başladı. Kaynaklar topluluğun günlük çalışma düzenini ayrıntılı biçimde anlatmasa da savaşın kaynakları ve yaşam ritmini bozmasına rağmen tiyatronun yapımları sürdürdüğü biliniyor.

Konuşma metni olmayan balede karakter, adımın temposu, başın konumu, bakışın yönü ve kolların çizgisiyle kuruluyordu. Beyşenaliyeva’nın teknik hazırlığı kadar, bu ayrıntılarla farklı kahramanlar yaratabilmesi de belirleyiciydi.

Çolpon: balerinle birlikte değişen bir eser

Mihail Rauhverger’in Çolpon balesi, masalsı bir anlatıyı çok perdeli koreografi, orkestra ve sahne tasarımıyla sahneye taşır. Beyşenaliyeva önce genç kahraman Çolpon’u, daha sonra büyücü Ayday’ı dans etti.

Bunlar aynı karakterin iki adı değildir. Çolpon’un hareket dili lirik ve hafiftir; Ayday ise daha sert, daha otoriter bir sahne duruşu ister. Aynı yapıt içindeki bu geçiş, balerinin dramatik gelişimini izleme imkânı verir.

Kırgız Cumhuriyeti Millî Bankasının biyografi notuna göre Çolpon 1971’e kadar repertuvarında kaldı. Böylece sanatçıyla eser arasındaki bağ, kariyerinin neredeyse tamamına yayıldı.

Repertuvarını tanımak için beş rol grubu

Çolpon ve Ayday. Önce aynı baledeki bu iki karaktere bakın. Beyşenaliyeva’nın genç, lirik bir kahramandan daha sert çizgili bir büyücüye nasıl geçtiğini gösterirler.

Odette-Odile. Kuğu Gölü’ndeki ikili rol, aynı balerinin lirik Odette ile keskin Odile için ayrı hareket ve oyunculuk dilleri kurmasını gerektirir. Klasik repertuvardaki teknik ve oyunculuk düzeyini anlamak için temel bir ölçüttür.

Maria ve Zarema. Bahçesaray Çeşmesi’nde yine karşıt karakterler oynadı. Bu iki rol, zarafetin yanı sıra birbirinden belirgin biçimde ayrılan dramatik portreler kurmasını gerektirir.

Juliet. Romeo ve Juliet, karakterin gençliğinden trajediye uzanan bütün bir duygusal çizgiyi sahnede kurmayı gerektirir.

Asel. Cengiz Aytmatov’un düzyazısından uyarlanan bu bale, masalsı bir uzaklık yerine çağdaş Kırgız yaşamını sahneye taşır ve koreografi ile edebiyatı buluşturur.

Repertuvarında Aurora, Kitri, Medora, Laurencia ve Chopiniana’daki Sylphide’ın yanı sıra Anar, Kuyruçuk ve Ala-Too’da Bahar gibi Kırgız balelerinin kahramanları da vardı.

Klasik bale ile Kırgız sahnesinin buluşması

Beyşenaliyeva klasik eğitimini Kırgız karakterleri kurmak için kullandı, ardından bu deneyimi tiyatro topluluğuna ve öğrencilere aktardı. Kariyeri, yerel eserlerle uluslararası repertuvarı aynı profesyonel sahnede bir araya getirdi.

Sayfanın kapak görseli, Altımış Usubaliyev’in 1957’de yaptığı portreye dayanır. Siyah kostüm, eller ve yana çevrilmiş bakış, sıçrama anından çok gösteri öncesi bekleyen ya da dinlenen bir sanatçıyı düşündürür. Eser Gapar Aytiyev Müzesinin koleksiyonundadır; her zaman sergide bulunmayabilir.

1/2. Bübüsara Beyşenaliyeva’nın 1957 tarihli portresini koruyan müze Fotoğraf: Adam Harangozó, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; site için düzenlendi.

2/2. Resim ve heykel sergisi Fotoğraf: Davide Mauro, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; site için düzenlendi.

2 görselden 1. görsel

Çolpon - Sabah Yıldızı film-balesi

Renkli Çolpon - Sabah Yıldızı film-balesi 1959’da Lenfilm ile Frunze stüdyosu tarafından çekildi. Roman Tihomirov’un yönettiği yapımda Bübüsara Beyşenaliyeva’nın yanı sıra Uran Sarbagişev ve Reyna Çokoyeva gibi Kırgız Akademik Tiyatrosu sanatçıları yer aldı.

Film bu kuşağın dansını, kostümlerini ve yapım ölçeğini görmek için ender bir kaynaktır. Yakın plan yüzü ve elleri gösterir, kurgu bakışın yönünü seçer, dekor ise kamerada farklı bir derinlik kazanır. Bu yüzden yapım, tiyatro temsilinin birebir kaydından çok bağımsız bir sinema eseridir ve Beyşenaliyeva’nın bütün kariyerini tek başına özetlemez.

Öğretmen ve kamusal figür

Beyşenaliyeva 1949’dan itibaren Frunze Müzik ve Koreografi Okulunda ders verdi. Sahnede geliştirdiği tekniği çocukların eğitimine ve yerel müzikaliteye uyarlayarak tiyatronun kalıcı dansçı kadrosunun yetişmesine katkı verdi. Leningrad’da öğrenilen yöntem böylece Kırgız sahnesinde kuşaktan kuşağa geçti.

Ayrıca milletvekilliği yaptı ve kamusal kültür yaşamında görev aldı. Milletvekilliği dönemine ait ayrıntılı bir yasama dökümü bulunmadığından bu göreve sahne kariyerinden bağımsız, büyük siyasi sonuçlar yüklememek gerekir.

Anıt, kurumlar ve 5 somluk banknot

Bişkek’te opera binası yakınındaki anıt onu hareket halinde gösterir. Bir cadde ile Kırgız Devlet Kültür ve Sanat Enstitüsü de adını taşır. Bu yerler, dans ettiği, ders verdiği ve kamusal görev üstlendiği kenti sanatçıyla bağlar.

Eski 5 som serisinin ön yüzünde Beyşenaliyeva’nın portresi, arka yüzünde ise Abdılas Maldıbayev Opera ve Bale Tiyatrosu bulunur. Banknot, sanatçıyı kariyerinin merkezi olan sahneyle eşleştirir.

Ön yüzde sanatçı, arka yüzde tiyatro

Kırgız Postası, doğumunun yüzüncü yılı için 2026’da portresini, dansçı siluetlerini ve film şeridini bir araya getiren bir hatıra föyü çıkardı. Tasarım, kamusal belleğin üç yönünü aynı yüzeyde toplar: sahne, portre ve sinema.

Hazırlayan ekip: I Love KG. Ekibimiz hakkında →

İlgili rehberler: Cengiz Aytmatov, Gapar Aytiyev, İşenalı Arabayev.

İçeriği sosyal medyada paylaşın

Bu içerik işinize yaradıysa sosyal medyada paylaşabilirsiniz. Böylece daha fazla gezgin projeyi keşfedebilir. Teşekkürler!

Eklemek istediğiniz bir şey var mı?

Deneyiminizi paylaşın, yorum bırakın veya bir düzeltme önerin.