İçindekiler:
Abdılas Maldıbayev neden önemli?
Maldıbayev, sözlü ve amatör müzik çevresinden profesyonel sahneye geçerken şarkı geleneğiyle bağını korudu. Romans, koro, kantat, müzikli oyun ve opera biçimlerinde çalıştı; ilk müzik teknik okulunu yönetti, tenor olarak şarkı söyledi, tiyatroda oynadı ve sahne müziği yazdı. Avrupa orkestra eğitimi almış bestecilerle yaptığı ortaklık, yerel ezgi ve Kırgızca sahne dilini büyük formlara taşıdı.
Kırgız Cumhuriyeti Millî Bankası ona yaklaşık 300 eser, bunların içinde 200’den fazla şarkı ve koro atfeder. Bu sayılar kesin bir katalog dökümü değil, kaynağın verdiği yaklaşık toplamdır. Toplamda kendi eserleriyle Vladimir Vlasov ve Vladimir Fere ile birlikte yazdığı büyük sahne yapıtları bir arada anılır; ortak yazarlık gözden kaçırılmamalıdır.
Kara-Bulak’ın “Yrçı bala”sı
Abdılas Maldıbayev 7 Haziran 1906’da Kemin ilçesindeki Kara-Bulak’ta doğdu. Okul yıllarında ona Kırgızca Yrçı bala, yani “şarkıcı çocuk” deniyordu. Genç yaşta yazdığı Akınay, resmî biyografide saf bir gençlik aşkını anlatan şarkı olarak tanımlanır. Söz, melodi ve icranın aynı kişide birleşmesi sonraki çalışma biçiminin de çekirdeğiydi.
Frunze Pedagoji Teknikumunu 1929’da bitirdi. Öğrencilik yıllarındaki müzik ve tiyatro toplulukları, köydeki şarkıcılıktan düzenli sahne işine geçmesini sağladı.
Oyuncu, şarkıcı ve müzik yazarı
Merkez Bankasının biyografi notuna göre sahneye ilk kez hastalanan bir oyuncunun yerine çıktı. Gogol’ün Müfettiş’inde, Furmanov’un İsyan’ında ve Rahmankul Şükürbekov’un Capalak Catpasov adlı oyununda rol aldı. Pyotr Şubin ile Karaçaç için müzik yazdı.
Ayçürök operasında Semetey’in yoldaşı Külçoro’yu canlandırdı. Oyunculuk ve şarkıcılık, Kırgızcanın sahnede nasıl duyulduğunu ve bir ses partisinin icracıdan ne istediğini doğrudan öğrenmesini sağladı.
Müzik mesleklerini kurmak
Frunze’deki ilk müzik teknik okulu 1930’da açıldı ve Maldıbayev kurumun müdürü oldu. Aynı dönemde tiyatro stüdyosu devlet tiyatrosuna dönüşüyordu. Bişkek belediyesinin kronolojisi, eğitim, sahne ve kent arasındaki bu bağı izlemeyi sağlar.
Profesyonel müzik yalnızca besteci yetiştirmekle kurulamazdı. Nota okuyan şarkıcılara, orkestra müzisyenlerine, şeflere, öğretmenlere, topluluklara ve düzenli repertuvara ihtiyaç vardı. Maldıbayev besteci, icracı ve oyuncu olarak bu alanların birkaçında birden çalıştı. Kendisi için kullanılan “ilk Kırgız besteci” sözü, müziği tek başına yarattığı anlamına gelmez; kurumlar arasında kurduğu bağa işaret eder.
Birlikte çalma eğitimi müzik kültürünün yaşayan parçalarından biridir
1947-1950 arasında Moskova Konservatuvarının ulusal stüdyosunda öğrenim gördü. Moskova’daki eğitim, yıllardır süren sahne ve beste deneyimini kuramsal bir çerçeveye oturttu.
Ayçürök operasının doğuşu
Ayçürök’ten önce Altın Kız adlı müzikli oyun ile Acal Orduna dramı tiyatro, şarkı ve müziği birbirine yaklaştırmıştı. Maldıbayev daha sonra Vladimir Vlasov ve Vladimir Fere ile çalıştı. Üç bestecinin ortak operası 12 Nisan 1939’da sahnelendi; Kırgızistan’ın resmî müzik tarihi bu prömiyeri ulusal operanın doğuşu olarak kabul eder.
Konu, Manas çevriminin Semetey bölümüne dayanır. Sözlü anlatı arya, topluluk bölümleri, koro ve orkestra yapısına aktarılırken kişi adları, çatışmalar, Kırgızca metin ve yerel ezgi özellikleri korunur. Destanın canlı icra biçimini manasçı rehberinde ayrı olarak inceleyebilirsiniz.
Maldıbayev, Vlasov ve Fere ortaklığı daha sonra Kırgızca adlarıyla Elin süygöndör, Manas, Köl boyunda ve Toktogul gibi sahne eserleriyle sürdü. Bu adların kataloglar ve başka dillerdeki yayınlar arasında farklı aktarılabildiğini akılda tutmak gerekir.
Neden üç besteci var?
Ayçürök tek başına Maldıbayev’in eseri değildir. Maldıbayev Kırgız şarkı söyleyişini, sahne deneyimini ve anlatı malzemesini; Vlasov ile Fere akademik beste eğitimini, orkestrasyon ve büyük form bilgisini ortak çalışmaya taşıdı. Üç bestecinin imzası, eserin üretim yöntemini doğrudan yansıtır.
Bu işbirliği, Sovyet cumhuriyetlerinde profesyonel müzik kurumlarının devlet eliyle kurulduğu döneme aittir. Eserler hem müzik tarihi hem de “ulusal kültür”ün Sovyet sistemi içinde nasıl biçimlendirildiğini gösteren tarihsel belgelerdir.
Şarkılar, korolar ve sahne rolleri
Maldıbayev solo şarkı, koro, romans, çocuk şarkısı, kantat ve oratoryo yazdı. Geleneksel ezgiler ile komuz tınısından yararlansa da bunlar bestecisi belli, sahne ve kurumlar için yazılmış eserlerdir; bütün repertuvarı “halk müziği” diye adlandırmak yanıltıcı olur.
Merkez Bankası biyografisine göre 1960’lara kadar opera rollerinde oynayıp şarkı söyledi. Uzun icracılık dönemi, nota üzerindeki kararları sahnedeki nefes, sözcük ve oyunculukla birlikte düşünmesini sağladı.
Kırgız SSC marşı
Vlasov, Maldıbayev ve Fere, 1946’da kabul edilen Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti marşının müziğini birlikte yazdı. Ortak bestecilik kaydı Rusya Devlet Kütüphanesinin nota kataloğunda da yer alır. Bu, bugünkü Kırgızistan devlet marşı değildir. Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra kabul edilen marşın bestecileri Nasır Davlesov ile Kalıy Moldobasanov’dur.
Tiyatro, cadde ve banknot
Abdılas Maldıbayev 1 Haziran 1978’de Frunze’de öldü. Aynı yıl Kırgız Millî Akademik Opera ve Bale Tiyatrosuna adı verildi. Yapı bugün Bişkek merkezinde, Abdrahmanov Caddesi’nde ve Güzel Sanatlar Müzesinin karşısındadır.
Abdılas Maldıbayev Opera ve Bale Tiyatrosu. Fotoğraf: Davide Mauro, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; site için düzenlendi.
Bübüsara Beyşenaliyeva, bu sahneyle özdeşleşen başlıca sanatçılardan biridir. Balerine ayrılan eski 5 som banknotunun arka yüzünde de Maldıbayev Tiyatrosu görülür.
Eski 1 som serisinin ön yüzünde Maldıbayev’in portresi, arka yüzünde komuz, kıl kıyak ve filarmoni bulunur. Kırgız somu rehberi, bu eski banknotları güncel para kullanımıyla karıştırmadan tanımanıza yardımcı olur.
Abdılas Maldıbayev hakkında sık sorulan sorular
Abdılas Maldıbayev hangi alanlarda çalıştı?
Besteci, tenor şarkıcı, oyuncu ve eğitimciydi. Frunze’deki ilk müzik teknik okulunu yönetti ve profesyonel Kırgız müzik tiyatrosunun kurulmasına katkıda bulundu.
Ayçürök operasını kim besteledi ve ilk ne zaman sahnelendi?
Operayı Abdılas Maldıbayev, Vladimir Vlasov ve Vladimir Fere birlikte besteledi. Prömiyer 12 Nisan 1939’da yapıldı; resmî müzik tarihi bu tarihi Kırgız ulusal operasının doğuşu olarak anar.
Maldıbayev bugünkü Kırgızistan marşını mı besteledi?
Hayır. Vlasov ve Fere ile birlikte 1946’da kabul edilen Kırgız SSC marşının müziğini yazdı. Sovyetler Birliği sonrasındaki devlet marşının bestecileri Nasır Davlesov ve Kalıy Moldobasanov’dur.
Bişkek’teki opera tiyatrosu neden Maldıbayev’in adını taşıyor?
Adı, ilk operalardaki ortak yazarlığını, müzik eğitimini ve profesyonel sahnedeki uzun çalışmasını anıyor. Tiyatroya 1978’de, öldüğü yıl onun adı verildi.
Abdılas Maldıbayev’in yer aldığı 1 som banknotunda ne görülür?
Eski serinin ön yüzünde portresi, arka yüzünde komuz, kıl kıyak ve filarmoni vardır. Banknot, besteciyi hem yerel çalgılarla hem de profesyonel müzik kurumlarıyla ilişkilendirir.
İçeriği sosyal medyada paylaşın
Bu içerik işinize yaradıysa sosyal medyada paylaşabilirsiniz. Böylece daha fazla gezgin projeyi keşfedebilir. Teşekkürler!
Eklemek istediğiniz bir şey var mı?
Deneyiminizi paylaşın, yorum bırakın veya bir düzeltme önerin.