İçindekiler
Konserden önce sorulacak ilk soru: programda solo komuz, topluluk, halk çalgıları orkestrası veya karma gösteri olup olmadığını öğrenin. Her format çalgının başka bir yönünü öne çıkarır.
Komuzun yapısı
Geleneksel komuzun üç teli, uzun ve perdesiz bir sapı, düz bir göğüs tahtasına sahip ahşap gövdesi vardır. Gövde ile sap çoğu zaman tek bir ahşap parçadan oyulur; göğüs ayrı, ince bir levhayla kapatılır. Kayısı, ceviz ve ardıç dâhil yerel ağaçlar kullanılabilir. Ahşap türü çalgının ağırlığını, tepkisini ve tınısını etkiler; ancak ağacın adı tek başına iyi sesi garanti etmez.
Sapta metal perde bulunmadığı hemen fark edilir. Müzisyen teli metal bir perdeye bastırmak yerine doğru noktayı parmağıyla bulur. Bu nedenle temiz ses, kulağa, elin konum hafızasına ve çalgının doğru akort edilmesine bağlıdır.
Komuzun önden görünüşü. Fotoğraf: Jo Dusepo, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; site için düzenlendi.
Bütün parçalar için geçerli tek bir akort düzeni yoktur. Gelenekte farklı düzenler kullanılır; müzisyen seçimini esere, ses alanına ve aradığı tınıya göre yapar. Bir usta ya da öğretmen çalgıyı internetteki kayıttan farklı akort ederse önce kullanılan düzenin adını ve parçadaki işlevini sorun.
Komuzdan ses nasıl çıkarılır?
Sağ el yalnızca telleri tek tek çekmez. İcracı birkaç tele birden vurabilir, el hareketinin yönünü değiştirebilir, tırnağıyla tele vurabilir ve göğüs üzerinde kısa ritmik vuruşlar yapabilir. Sol el aynı anda perdesiz sapta ses perdesini belirler, açık telleri kullanır ve ezginin küçük dönüşlerini kurar.
Usta bir komuzcunun hareketleri gösterinin parçasına dönüşebilir. Müzisyen ritmi kesmeden ellerini çaprazlayabilir, çalgıyı ensesinin arkasına alabilir veya gövdenin konumunu değiştirebilir. Bu hareketler hâkimiyeti gösterir; yeni başlayanların temel tutuşunun parçası değildir.
1/2. Bişkek’te müzik okulu öğrencisi, 2010 Fotoğraf: Nichelle Anderson, U.S. Air Force, Wikimedia Commons , kamu malı ; site için düzenlendi.
2/2. Bişkek’te müzik okulu öğrencisi, 2010 Fotoğraf: Nichelle Anderson, U.S. Air Force, Wikimedia Commons , kamu malı ; site için düzenlendi.
Küü nedir?
Küü, sözsüz bir çalgı parçasının ve ona bağlı icra geleneğinin adıdır. Eserin adı, çağrıştırdığı bir görüntü veya kısa bir anlatısı olabilir. Müzisyen bu içeriği tempo, yinelenen ritim, ses şiddeti ve hareketle kurar. Konserden önce küünün adını ve ne anlattığını sorun. İki cümlelik bir açıklama bile müziğin at sürüşünü, bir konuşmayı, manzarayı veya kahramanın karakterini nasıl çağrıştırdığını fark etmeyi kolaylaştırır.
Smithsonian Folkways kataloğunda Samara Toktakunova’nın icra ettiği “Ker-Tolgoo” kaydını dinleyebilirsiniz. Niyazalı’ya ait parça, adını bir atın yürüyüşünden alır. Kayıt, üç telin orkestra eşliği olmadan bağımsız bir ezgi ve ritim kurabildiğini gösterir.
Komuzun farklı icra biçimleri
Tek icracıdan küü
- Akort düzeninin, tel vuruşunun ve durakların ince farkları duyulur.
- Hareket ve çalgının konumu eserin anlatısını sürdürebilir.
- Komuzun tınısını ilk kez dinlemek için en açık formattır.
Şarkıya eşlik
- Komuz ritmi taşır ve vokal ezgiye karşılık verir.
- Programın merkezinde şarkıcı, doğaçlama söyleyen bir akın veya şarkının bestecisi olabilir.
- Eserlerin dilini ve konusunu önceden sorun.
Komuz topluluğu
- Müzikal partiler, müzisyenler ve ses alanları arasında dağıtılır.
- Ortak ritim, bireysel sahne serbestliğinden daha önemlidir.
- Bu format öğrenci konserlerinde ve kutlama programlarında sık görülür.
Halk çalgıları orkestrası
- Komuz, kıl kıyak, üflemeli ve vurmalı çalgılarla birlikte duyulur.
- Orkestrada farklı ses aralıkları için yeniden oluşturulmuş çalgılar kullanılabilir.
- Afişte komuz yazması ayrı bir solo bölüm olacağı anlamına gelmez.
Bişkek’te çocuk komuz topluluğu, 2010. Fotoğraf: Nichelle Anderson, U.S. Air Force, Wikimedia Commons, kamu malı; site için düzenlendi.
Komuz ile temir komuz arasındaki fark
Temir komuz ağız kopuzu ailesindedir. Küçük metal çerçeve ağza yaklaştırılır, ortasındaki dil parmakla titreştirilir; ağız boşluğu sesi büyütür ve değiştirir. Ooz komuz ve temir ooz komuz adlarıyla da karşılaşabilirsiniz.
Ahşap, üç telli komuz ile temir komuzun yapısı, çalma tekniği ve sesi farklıdır. Karma bir konserde ikisi de yer alabilir; bu nedenle afişte yalnızca “komuz” yazması bazen karışıklık yaratır.
Geleneksel üç telli komuzun biçimi. Fotoğraf: Hux, Wikimedia Commons, kamu malı; site için düzenlendi.
Canlı komuz icrası nerede dinlenir?
Bişkek’te filarmoni, müzik okulları, müzeler, kent festivalleri ve küçük kültür merkezlerinin programlarına bakın. 9 Eylül Komuz Günü’dür ve bu tarihin çevresinde tematik konserlerin sayısı artar. Program her yıl değiştiği için eski bir duyuruya değil, güncel afişe bakın. Tarih, Bişkek Belediyesinin resmî duyurusunda yer alır.
Karakol, Oş, Narın ve başka kentlerde komuz bölgesel festivallerde, okul konserlerinde, kutlamalarda ve turistlere yönelik programlarda duyulabilir. “Etnik konser” ifadesi solo komuz bölümünü garanti etmez. Bilet almadan önce sahneye kimlerin çıkacağını, programın süresini ve sunucunun eserleri açıklayıp açıklamayacağını sorun.
Karakol’da boz üyün yanında müzik topluluğu, 2002. Fotoğraf: Simon Garbutt, Wikimedia Commons, kamu malı; site için düzenlendi.
İlk komuz dersi nasıl geçer?
-
Çalgıyı öğretmenle birlikte akort edin
Yalnızca tellerin sesini değil, kullanılan düzenin adını da öğrenin. Başka bir parçada akort değişebilir.
-
Rahat ve dengeli bir konum bulun
Gerilmeden oturun, gövdeyi sabit tutun; omuzlarınızın ve bileklerinizin serbest kaldığını kontrol edin.
-
Açık telleri çalın
Ezgi eklemeden önce sağ el vuruşunun yönünü ve düzenli ritmi çalışın.
-
Sol elinizi yerleştirin
Perdesiz sapta doğruluk, parmağın konumuna ve kulağa bağlıdır. Kısa ve yavaş tekrarlar acele etmekten daha yararlıdır.
-
Kısa bir müzik cümlesi kurun
Basit bir motif veya küünün başlangıcını isteyin. Evde doğru tekrarlamak için eserin adını ve akort düzenini not edin.
Komuzla bir kez tanışmak için öğretmenin çalgısıyla yapılacak tek ders yeterlidir. Devam etmek istiyorsanız ders programına hangi gövde ölçüsünün, akort düzeninin ve tel gerginliğinin uygun olduğunu sorun. İlk buluşmadan önce komuz satın almanız gerekmez.
Komuz nasıl seçilir?
Komuzu ustasından alırsanız ağacını, çalgının yaşını, tel türünü ve önerilen akort düzenini sorabilirsiniz. Yine de ustanın imzası ile oyma süsler denemenin yerini tutmaz. Bir öğretmen veya komuzcuyla gidin ve aynı odada en az iki çalgının sesini karşılaştırın.
- Sap: sapı göz hizasında boydan boya inceleyin; belirgin bir eğrilik veya yana kayma olmamalıdır.
- Burgular: bütün telleri akort edin, birkaç dakika çalın ve düzenin korunup korunmadığını kontrol edin.
- Gövde: göğsü, birleşim yerlerini ve kenarları inceleyin. Açık çatlak, boşluk veya hareket eden bir parça varsa ustadan açıklama isteyin.
- Ses: her tel net ses vermelidir. Sap boyunca bir ezgi çalın; cızırtı veya boğuk kalan bölüm olup olmadığını dinleyin.
- Rahatlık: ağırlığı, sap kalınlığını ve teller arasındaki mesafeyi karşılaştırın. Eliniz çabuk yoruluyorsa güzel görünen bir çalgı işinize yaramaz.
- Amaç: eğitimde kullanılacak sağlam bir çalgı, konser komuzu veya dekoratif bir eşya aradığınızı ustaya açıkça söyleyin.
Tek bir “en iyi” ağaç türü veya standart akort düzeni yoktur. Çalgılar birbirinden farklıdır; müzisyen bitmiş komuzu akort kararlılığı, teller arasındaki denge, tını ve kullanım rahatlığıyla değerlendirir.
Komuzu taşıma ve bakım
Yolculukta burguları, sapı ve göğsü darbeden koruyan bir kılıf gerekir. Çalgıyı kapalı araçta, kaloriferin yanında, doğrudan güneş altında veya nemli bir odada bırakmayın. Ahşap, sıcaklık ve nemdeki hızlı değişimlere tepki verir.
Uçuştan önce komuzu kılıfıyla birlikte ölçün; kabin bagajı veya teslim edilen bagaj koşullarını hava yolu şirketinden yazılı olarak alın. Yumuşak kumaş kılıf toza karşı korur, ancak valizlerin baskısını neredeyse hiç engellemez. Teslim edilen bagaj için sert bir taşıma kutusu ve çalgının kutu içinde dikkatle sabitlenmesi gerekir.
Komuzu Kırgızistan’dan hediyelik eşya olarak alıyorsanız fişi ve ustanın iletişim bilgisini saklayın. Düzenli olarak çalacaksanız akort düzenini, tel malzemesini ve değiştirme önerilerini de yazmasını isteyin. Küçük, dekoratif bir komuz gerçek bir çalgıya benzeyebilir; ancak doğru akort tutmak veya sürekli çalınmaya dayanmak zorunda değildir.
Komuzla tanışmayı başka neyle birleştirebilirsiniz?
Önce Millî Tarih Müzesi’ndeki çalgıları inceleyin, ardından canlı konser veya kısa bir ders seçin. Müze komuzun biçimini ve müzik tarihindeki yerini gösterir; sahne tınıyı ve hareketi, ders ise iki elin nasıl çalıştığını açıklar.
Komuz, Kırgızistan kültüründe sözlü destan, el sanatları ve oyunlarla yan yana durur; yine de her uygulamayı kendi bağlamında görmek gerekir. Manasçı, Manas Destanı’nı genellikle zorunlu bir çalgı eşliği olmadan anlatır. Komuz ise şarkılarda, küülerde ve topluluklarda duyulur. Bu fark, konser afişini doğru okumayı kolaylaştırır.
Sık sorulan sorular
Komuzun kaç teli vardır?
Geleneksel Kırgız komuzunun üç teli vardır. Akort düzeni esere ve icra geleneğine göre değişir; her durumda kullanılacak tek bir nota sırası yoktur.
Komuzun sapında perde var mı?
Hayır. Geleneksel komuz perdesizdir. Müzisyen ses perdesini parmak konumuyla bulur; bu nedenle derste kulak ve sol el doğruluğu ayrıca çalışılır.
Küü bir şarkı mıdır?
Küü, sözsüz bir çalgı parçasını ve ona bağlı icra geleneğini anlatır. Adı, çağrıştırdığı bir görüntü veya anlatısı olabilir; vokal bölüm zorunlu değildir.
Komuz ile temir komuz aynı çalgı mı?
Hayır. Komuz ahşap, üç telli ve telleri çekilerek çalınan bir çalgıdır. Temir komuz ise metal ağız kopuzudur; sesi titreşen dili ve ağız boşluğunun rezonansıyla oluşur.
Komuz kesin olarak nerede dinlenir?
Her gün komuz programı sunan tek ve değişmez bir mekân yoktur. Filarmoni, müze, müzik okulu ve festival afişlerini kontrol edin; ardından konser içeriğini organizatörden doğrulayın.
Pazardan komuz alınabilir mi?
Alınabilir; ancak onu bir müzik çalgısı gibi kontrol edin: sap, burgular, gövde, akort kararlılığı ve sap boyunca ses. İlk alışverişte yanınızda öğretmen veya deneyimli bir komuzcu olması daha güvenlidir.
İçeriği sosyal medyada paylaşın
Bu içerik işinize yaradıysa sosyal medyada paylaşabilirsiniz. Böylece daha fazla gezgin projeyi keşfedebilir. Teşekkürler!
Eklemek istediğiniz bir şey var mı?
Deneyiminizi paylaşın, yorum bırakın veya bir düzeltme önerin.