Toktogul Satılganov

Dinleyicinin önünde doğan eser

Toktogul tek bir icrada şair, şarkıcı, müzisyen ve kamusal tartışmacı olarak dinleyicinin karşısına çıkıyordu. Ritim, melodi, kalıplaşmış imgeler ve o anda yaşanan olaylardan bütün bir performans kuruyordu. Mirası bu nedenle edebiyatı, müziği ve sözlü kamusal kültürü bir araya getirir.

1864-1933 arasındaki yaşamı Hokand döneminin son izlerinden Rus İmparatorluğu’nun sömürge idaresine, Andican Ayaklanması’ndan devrimlere ve erken Sovyet Kırgızistanı’na uzandı. Onu yalnızca toplumsal protestonun simgesi saymak repertuvarını daraltır. Aşk, yaşlanma, yolculuk, yarışma, hiciv, destan anlatıları ve komuz için çalgısal parçalar da üretiminin parçasıdır.

Ketmen-Töbö ve ilk aytışlar

Toktogul, Ketmen-Töbö Vadisi’nde, bugünkü Toktogul ilçesi sınırlarında doğdu. Doğduğu yer için Kuşçu-Suu, Kışa, Sazı-Ciyde ve Sasık-Ciyde adları verilir; kaynaklar tek bir köy üzerinde birleşmez. Vadi ve ilçe düzeyindeki konum kesin, köy adı ise belirsizdir.

Annesi Burma, cenaze ve yas törenlerinde koşok adı verilen ağıtları söylemesiyle biliniyordu. Çondu, Esenaman ve Naken erken dönem ustaları arasında anılır. Merkez Bankası biyografisine göre Toktogul 13 yaşından itibaren şarkı söyleyip komuz çaldı. 1882 dolaylarında aytışlara katıldı ve yerel ileri gelenlerden güçlü bir manapın çevresinde sanatını sürdüren deneyimli Arzımat’a karşı başarı kazandı. Sonradan kurulan “halk ozanı ile saray ozanı” şeması olayın mesleki özünü gölgelememeli: genç bir doğaçlamacı, deneyimli rakibine anında karşılık verip dinleyiciyi yanında tuttu.

Akınlık ve aytış nasıl işler?

Kırgızcada akın, doğaçlama söyleyen ozan ve şarkıcıdır. İyi bir akın ezgi ve ritim kalıplarını bilir, topluluktaki ilişkileri okur, rakibinin sözünü izler ve dinleyicinin tepkisine göre anında cevap kurar. Komuz, yalnızca eşlik etmez; hız, durak ve sözün biçimini yönlendirir.

Aytış, iki icracının doğaçlama ve çoğu zaman ezgili karşılıklar verdiği kamusal bir söz yarışmasıdır. Bilmece, soy anlatısı, hamiyi övme, hiciv ve adalet tartışması aynı karşılaşmada yer alabilir. Ses, soğukkanlılık, müzik ve cevabın yerini bulması, ileri sürülen düşünce kadar önemlidir.

Ortada komuzuyla Toktogul Satılganov. Fotoğraf: Uson Smagulov, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; site için düzenlendi.

Tutuklanma ve Sibirya sürgünü

1898 Andican Ayaklanması Rus idaresini hedef aldı; bastırılmasının ardından geniş tutuklamalar başladı. Toktogul da ayaklanmaya katılmakla suçlandı. Arşiv araştırmaları dosyanın yerel rakiplerinin ihbarıyla bağlantılı olduğunu gösterir, fakat mahkemenin resmî suçlaması isyana katılmaktı.

Ölüm cezası Sibirya’da ağır çalışmaya çevrildi. Kaçış, eve dönüş ve yeniden hapsedilme tarihlerinde 1904, 1905 ve 1910 anlatıları birbiriyle uyuşmaz. Kesin olarak bildiğimiz noktalardan biri, geri dönen sürgünün dilekçesinin Mayıs 1910’da Fergana valisine ulaşmasıdır; Toktogul o tarihte evindeydi. Merkez Bankasının biyografi notu kesin dönüşü 1910’a bağlar.

Aile anlatısı sürgün sırasında oğlu Topçubay’ın öldüğünü ve eşinin yeniden evlendiğini aktarır. Bu bilgiler aile içinde aktarılan yaşam öyküsünün parçalarıdır. Dönüş yolunu ayrıntılı bir macera gibi süslemek ya da şarkı adlarının farklı çevirilerini özgün başlık saymak güvenilir olmaz.

Lirik şarkılar, hiciv ve komuz ezgileri

Alımkan, Toktogul’un en tanınan aşk şarkılarından biridir; Nasılkan ve Külüyba da lirik repertuvarında yer alır. Beş Kaman, Çakırbay Südkor ve Eşen-Kalpa hiciv çizgisini gösterir. Başlıkların başka dillere yapılan açıklamaları özgün adların yerine geçirilmemelidir.

Komuz repertuvarında çalgısal anlatılara küy denir; kerbez, terme ve sanat ise farklı icra ve öğüt biçimlerini adlandırır. Toguz Kayrık, Min Kıyal, Şıngırama ve Toktogul’dun Kerbezi onun adıyla aktarılan parçalar arasındadır. Bir kayıt seçerken icracının adını ve varyantın hangi öğretmen ya da yayından geldiğini kontrol edin.

Aleksandr Zatayev neyi kaydetti?

Rus etnomüzikolog Aleksandr Zatayev, 1928’de Frunze’de Toktogul ile buluştu ve 18 eserini notaya aldı. Bu bir ses kaydı değildi. Nota, belirli bir icranın makamını, melodisini ve genel biçimini korur; ses rengini, hareketi, tempodaki küçük değişimleri ve dinleyiciyle kurulan ilişkiyi eksiksiz taşımaz.

Toktogul’u bugün iki paralel yoldan tanıyoruz: nota baskıları ve ustadan öğrenciye geçen icra zinciri. Bu nedenle tek, değişmez ve bütün ayrıntılarıyla “nihai” bir kayıt beklemek sözlü geleneğin çalışma biçimine uymaz.

Öğrencilerin hafızası

Şiir repertuvarının büyük bölümü ölümünden sonra Kalık Akiyev, Alımkul Üsönbayev ve Korgol Dosuyev gibi öğrencileri ile çağdaşlarının hafızasından yazıya geçirildi. Basılı bir metinde icracının belleği, derleyicinin düzenlemesi ve yayının yazım kuralları aynı anda bulunabilir. Bir aytış da bazen tek katılımcının iki tarafı hatırlayıp aktarmasıyla korunmuştur.

Togolok Moldo ile karşılaştırma, iki ayrı aktarım yolunu açıkça gösterir. Toktogul’un sözlü repertuvarı büyük ölçüde başkalarının hafızasıyla kaydedildi; Togolok Moldo ise kendi metinlerini ve destan varyantlarını da yazdı. “Yazarın metni” kavramı iki durumda aynı anlama gelmez.

Sovyet döneminde oluşan Toktogul kanonu

Toktogul 1917’den sonra yeni düzeni destekleyen şarkılar söyledi. Sovyet kültür tarihi onu “demokrat akın” olarak kanonlaştırdı. Bu tanım toplumsal hicvine ve Sovyet yanlısı eserlerine dayanıyordu, fakat aşk şarkılarını, müzik denemelerini ve sözlü aktarımın belirsizliklerini geri plana itti.

Metinlerin sistemli biçimde derlenmesi 1930’ların sonunda, ölümünden sonra hızlandı. Yeni cumhuriyet kendi ulusal klasiklerini kurarken Toktogul’un mirası seçildi, düzenlendi ve yayımlandı. Repertuvar bugün yalnızca bu kitaplarda değil, her yeni yorumda yaşamaya devam ediyor.

Müzeler, anıtlar ve 100 som

Bişkek’teki Kırgız Millî Filarmonisi Toktogul’un adını taşır. Toktogul Edebiyat ve Sanat Müzesi ise komuzunu, arşiv fotoğraflarını ve Olga Manuilova’nın yaptığı büstü korur. Burası akının yaşadığı bir ev değildir; kentteki seçenekleri Kırgızistan müzeleri rehberinde karşılaştırabilirsiniz.

Toktogul Satılganov Kırgız Millî Filarmonisi. Fotoğraf: Oystercard, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; site için düzenlendi.

Toktogul kenti ve ilçesi, hidroelektrik santrali ile Toktogul Baraj Gölü adını bu anma geleneğinden alır. Bu yerlerin her biri yaşam öyküsündeki olayların doğrudan sahnesi değildir. Manas kentinde (eski adı Celal-Abad), bir parkın girişinde de anıtı bulunur.

Güncel 100 som banknotunun ön yüzünde Toktogul’un portresi, arka yüzünde Toktogul Hidroelektrik Santrali yer alır. Banknotu gezi sırasında kullanılan diğer kupürlerle Kırgızistan para rehberinde karşılaştırabilirsiniz.

Toktogul’u tanımaya nereden başlanır?

Önce Alımkan’ı dinleyin, ardından bir hiciv metni okuyun ve son olarak komuz için çalgısal bir parçaya geçin. Bu kısa sıra lirik şairi, aytış doğaçlamacısını ve çalgı ustasını ayrı ayrı duymanızı sağlar.

Her ses kaydında icracının adına ve varyantın kaynağına bakın. 1989 tarihli iki ciltlik külliyatın Kırgızca ilk cildi şarkılarla aytışları bir araya getirir. Çeviri okurken çevirmenin adını kontrol edin; ritim, sözcük oyunu ve sahnedeki cevap, sözcüğü sözcüğüne çeviride kolayca kaybolur.

Hazırlayan ekip: I Love KG. Ekibimiz hakkında →

İlgili rehberler: Cusup Abdrahmanov, Yusuf Has Hacib: Kutadgu Bilig ve Balasagun, Abdılas Maldıbayev.

İçeriği sosyal medyada paylaşın

Bu içerik işinize yaradıysa sosyal medyada paylaşabilirsiniz. Böylece daha fazla gezgin projeyi keşfedebilir. Teşekkürler!

Eklemek istediğiniz bir şey var mı?

Deneyiminizi paylaşın, yorum bırakın veya bir düzeltme önerin.