Sagımbay Orozbakov

Bu kayıt neden önemli?

1920’lerden önce büyük Manas varyantları öncelikle canlı icrayla aktarılıyordu. Manasçı olay örgüsünü, kalıpları ve yüzlerce karakteri korurken ayrıntıları ve anlatım hızını her dinleyici topluluğuna göre yeniden kuruyordu. Ses kaydı yapılmamış bir icracı öldüğünde, onun anlatma biçimi de kaybolabiliyordu.

Derlemeciler 1922 ile 1926 arasında Sagımbay Orozbakov’dan destanın ilk bölümüne ait 180.378 dizeyi yazıya geçirdi. Bu, Kırgızistan’da büyük bir Manas varyantını kaydetmek için özel olarak örgütlenen ilk uzun soluklu çalışmaydı. Ortaya çıkan metin masa başında kaleme alınmış bir eser ya da Manas’ın tek geçerli biçimi değildir; belirli bir manasçının belirli yıllarda anlattığı geniş bir varyantı korur. Manasçılık geleneği, bu çeşitliliğin neden önemli olduğunu açıklar.

Adı, tartışmalı doğum yılı ve Kabırga

Kaynaklarda Sagımbay Orozbakov’un yanı sıra Sagınbay Orozbak Uulu adı ve Rusça yazım biçimleri de kullanılır; hepsi aynı kişiyi belirtir. UNESCO’nun İngilizce kaydı adı Sagymbay Orozbakov biçiminde verir. Kırgızistan’daki güncel resmî yayınların çoğu doğum yılı olarak 1867’yi gösterir; bazı ders ve başvuru kitaplarında 1868, kimi yayınlarda ise açıkça hatalı daha geç tarihler yazılıdır. Kamuya açık, güvenilir bir kayıt bulunmadığı için burada 1867 esas alınıyor ve belirsizlik korunuyor.

Kaynaklar doğum yeri Kabırga’yı kimi zaman Issık Göl’ün güney, kimi zaman kuzey kıyısıyla ilişkilendirir. Bugünkü belirli bir köyle özdeşleştirmek yerine “Issık Göl yakınlarındaki Kabırga” demek daha güvenlidir.

Sagımbay Orozbakov’un 150. doğum yılı için çıkarılan pul

Aile, müzik ve Arap harfleri

Sagımbay’ın yaşam öyküsünün başladığı Issık Göl çevresi

Babası Orozbak müzisyendi. Kaynaklar çaldığı nefesli sazı surna ya da kerney olarak farklı biçimlerde kaydeder. Sagımbay yaklaşık dokuz yaşında bir molladan Arap harfleriyle okumayı öğrendi. Okuyabildiği biliniyor, fakat rahat ve akıcı biçimde yazdığı aynı kesinlikle söylenemiyor.

Babasının ölümünden sonra, kendisi de anlatıcı olan ağabeyi Alişer’le yaşadı. Aile Issık Göl, Koçkor ve Kemin arasında dolaştı. Bu hareketlilik, farklı destan çevrelerini dinlemesine imkân verdi. Bugün Issık Göl çevresindeki rota ile Narın gezi rehberi, bu coğrafyanın ölçeğini anlamaya yardımcı olur; bunlar Sagımbay’a adanmış resmî bir güzergâh değildir.

Bir manasçı nasıl yetişti?

Sagımbay destana yoğunlaşmadan önce lirik ve mizahi şarkılar, ağıtlar ve törenlerde söylenen hitaplar üretiyordu. Manas anlatmaya yaklaşık 15 ya da 16 yaşında başladı. Bu beceri, uzun bir dinleme ve icra süreci içinde gelişti.

Balık, Naymanbay, Tınıbek, Akılbek, Dıykanbay ve Çoñbaş, dinlediği ve öğrendiği ustalar arasında sayılır. Kaynaklar tek bir “ilk usta” üzerinde birleşmez. Tınıbek’in tam anlatısını dinlediği, ağabeyinden öğrenmiş olabileceği ve farklı icracıların yöntemlerini bir araya getirdiği aktarılır.

Manasçı geleneğindeki haberci rüya, onun çağrılışını ve üstlendiği sorumluluğu açıklayan kültürel bir motiftir. Arşiv belgesiyle tarihlenebilecek bir olay olarak okunmamalıdır.

Ürkün ve yolculuk yılları

Sagımbay, 1916’daki Ürkün sırasında başka mültecilerle birlikte Çin’e geçti. Kaynaklara göre 1917 ya da 1918’de geri döndü; mevcut bilgiler iki tarih arasında seçim yapmaya yetmiyor. Bu dönemin ayrıntıları çoğunlukla geç tarihli hatıralarda korunmuştur. Ürkün ev kaybı, ağır bir yolculuk ve alışılmış bağların kopması anlamına geliyordu.

Koçkor, Narın, Kemin, Çuy Vadisi ve Issık Göl çevresinde, ayrıca bugünkü Kırgızistan sınırlarının dışında icralar yaptı. Bir manasçı kış aylarında, bir toyda, cenaze töreninde ya da topluluk buluşmasında çağrılabiliyordu. Dinleyiciler saatler süren anlatıya sesle katılabiliyor, ağlıyor, tartışıyor ve sevdikleri bir sahnenin genişletilmesini isteyebiliyordu.

Aynı varyanta ait iki icra, sözcük sözcük aynı olmak zorunda değildi. Bütünlük olay örgüsünde, kişilerde ve imge dünyasında kurulurdu; ayrıntılar dinleyiciye ve ana göre değişebilirdi.

Destanın ötesinde bir akın

Sagımbay aynı zamanda doğaçlama söyleyen bir şair, yani akındı. Lirik şarkılar, mizahi doğaçlamalar, ağıtlar ve kendi dönemini konu alan uzun eserler söyledi. Toplumsal ve felsefi yönüyle anılan Zaman adlı uzun şiiri bu külliyat içinde ayrı bir yer tutar.

Kısa bir nüktede de uzun bir savaş sahnesinde de aynı doğaçlama yeteneği işler. Bu nedenle Sagımbay’ı yalnızca destan aktarıcısı olarak görmek eksik kalır.

Yazıya geçirme süreci nasıl başladı?

Folklor araştırmacısı Kayum Miftakov, 1921’in sonunda bugünkü Bökönbayev yakınlarında Sagımbay’ı dinledi ve anlatıyı düzenli biçimde yazıya geçirmeyi önerdi. 1922 yazında onu Narın bölgesindeki Solton-Sarı yaylasında yeniden buldu. Çalışma, sözlü edebiyatı toplamak için bilim ve eğitim kurumlarının desteklediği daha geniş bir programın parçasıydı.

Ibıray Toyçinov kâğıt, mürekkep ve çalışma koşullarının sağlanmasına yardım etti. İlk aşamada Miftakov, Saparbay Sooronbayev ve başka derlemeciler yer aldı; külliyatın büyük bölümünü ise Ibırayım Abdrahmanov yazıya geçirdi.

Çalışma ses kayıt cihazı olmadan yürütüldü. İnsanları bir araya getirmek, kâğıt bulmak ve yolculukları düzenlemek, yazıya geçirme işinin ayrılmaz parçalarıydı.

Sagımbay Orozbakov varyantının on el yazması kitabından biri. Görsel: UNESCO, CC BY 3.0 IGO; site için düzenlendi.

5.505 sayfalık el yazması nasıl oluştu?

Abdrahmanov dizeleri, kişi adlarını, seyrek kullanılan sözcükleri ve anlatının sırasını Arap harfleriyle kaydetti. Sooronbayev metnin kopyalanmasına ve ikinci bir nüshanın hazırlanmasına yardım etti. El yazmasının içeriği Sagımbay’ın varyantıdır; kalemi tutup anlatıyı sayfalara aktaran kişi ise Abdrahmanov’dur.

Sagımbay Orozbakov varyantının Arap harfli kaydı. Görsel: UNESCO, Abdıldacan Akmataliyev, CC BY 3.0 IGO; site için düzenlendi.

Yazım 1922 yazından Ağustos 1926’ya kadar aralıklarla sürdü ve yaklaşık 5.505 el yazması sayfa oluşturdu. İlerleme hızı Sagımbay’ın sağlığına, günlük sorumluluklarına ve anlatıyı dinleyecek insanların bir araya gelebilmesine bağlıydı. Çalışmanın sona ermesi geleneğin tükenmesinden değil, sağlığının kötüleşmesinden kaynaklandı.

Abdrahmanov’un anılarında Sagımbay’ın, anlatının tutarlı ve etkileyici kalıp kalmadığını ona sorduğu aktarılır. Bu bir ses dökümü değil, sonradan kaydedilmiş bir hatıradır; yine de yazıcının yalnızca kelimeleri değil, icranın akışını da dinlediğini düşündürür.

180.378 dize neyi kapsıyor?

180.378 dizelik toplam yalnızca başkahramanı merkezine alan Manas bölümünü kapsar. Sagımbay devam halkaları Semetey ile Seytek’i de biliyordu, fakat bunlar ondan bütünüyle yazıya geçirilmedi. Korunan külliyatı eksiksiz üçleme diye tanımlamak doğru değildir.

Sayı, arşiv çalışmasının ve kayda alınan varyantın ölçeğini gösterir. Basılı bir metnin kelimesi kelimesine ezberlendiğini kanıtlamaz; manasçı olay örgüsünü, soy bağlarını, kişileri, kalıp sözleri ve tamamlanmış sahneleri belleğinde tutuyordu. İlyada, Şehname ya da Mahabharata ile yalnızca dize sayısı üzerinden karşılaştırmak da sınırlı bir yöntemdir, çünkü her kültür ve yayın geleneği dizenin ve külliyatın sınırını aynı biçimde belirlemez.

Sagımbay ile Sayakbay’ı karşılaştırmak

Sagımbay’ın varyantı şiir dili, ilk bölümdeki kompozisyon bütünlüğü, gündelik yaşam ile savaş sahneleri ve güçlü imge düzeniyle değer görür. UNESCO onu klasik ve sanatsal açıdan en eksiksiz varyantlardan biri olarak tanımlar. Bu niteleme, metni tek doğru biçime dönüştürmez.

Sayakbay Karalayev ile karşılaştırırken kaydedilen kapsamı hesaba katmak gerekir. Sayakbay’dan birkaç kuşağı içeren toplam 500.553 dize, Sagımbay’dan ise ilk bölüme ait 180.378 dize yazıya geçirildi. Fark öncelikle kayıt kapsamını gösterir; iki anlatıcının hafızasını ya da yeteneğini sıralamaz.

Daha anlamlı bir karşılaştırma için iki varyanttan ortak bir bölüm seçin. Betimlemelere, anlatının hızına, kahramanın sahneye nasıl girdiğine ve savaş sahnesinden aile anlatısına nasıl geçildiğine bakın. Böylece iki metni rakip sayılar olarak değil, aynı geleneğin farklı icra biçimleri olarak okuyabilirsiniz.

On kitap ve UNESCO Dünya Belleği

On el yazması kitap Kırgızistan Millî Bilimler Akademisinde korunuyor. Kırgızistan tarafından aday gösterilen bu belge grubu, 2023’te UNESCO Dünya Belleği Uluslararası Kütüğü’ne kabul edildi. Ülkenin bu uluslararası kütüğe giren ilk belge mirası oldu.

2023 UNESCO Dünya Belleği Uluslararası Kütüğü belgesi. Görsel: UNESCO, CC BY 3.0 IGO; site için düzenlendi.

Kayıt, 1922-1926 arasında oluşturulan somut el yazmalarına ilişkindir; destanın tümünü ya da manasçının biyografisini kapsamaz. Manas üçlemesinin canlı icra geleneği ise 2013’ten beri UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Temsilî Listesi’nde ayrı bir statü taşır.

UNESCO’nun tanıtım sayfası, kitapları ve görsellerini belgeliyor. El yazmaları Arap harflerinden Latin ve Kiril alfabelerine geçişi, ideolojik tartışmaları ve farklı yayın kuşaklarını atlattı. Sagımbay’ın sesi ya da filmi korunmadı; Sayakbay’dan farklı olarak ona yalnızca el yazmasının ritmi, hatıralar ve sonraki manasçıların icrası üzerinden yaklaşabiliyoruz.

Bu varyantı keşfetmeye nereden başlamalı?

20. yüzyılın ilk yarısından Manas baskıları. Fotoğraf: Qyrgyz, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; site için düzenlendi.

İlk seferde 180.000’den fazla dizeyi okumaya çalışmayın. Manas’ın doğumu ve çocukluğu, Kökötöy’ün Aşı ya da Büyük Sefer gibi tamamlanmış bir bölüm seçin. Önce kısa bir özet okuyun, ardından birkaç sayfaya bakın ve aynı sahneyi başka bir varyantla karşılaştırın.

Manas Discovery’de biyografi, kayıt süreci ve icra silsilesi Kırgızca anlatılıyor. Bu varyantın üç ciltlik Türkçe baskısı 2025’te yayımlandı. Metni okuduktan sonra çağdaş bir manasçı dinlemek, kâğıtta görünmeyen nefesi, hızlanmayı, jestleri, durakları ve dinleyiciyle ilişkiyi fark etmenizi sağlar. Başlangıç için manasçı rehberine bakabilirsiniz.

Hazırlayan ekip: I Love KG. Ekibimiz hakkında →

İlgili rehberler: Sayakbay Karalayev, Süymönkul Çokmorov, Togolok Moldo: Kırgız halk şairi ve manasçı.

İçeriği sosyal medyada paylaşın

Bu içerik işinize yaradıysa sosyal medyada paylaşabilirsiniz. Böylece daha fazla gezgin projeyi keşfedebilir. Teşekkürler!

Eklemek istediğiniz bir şey var mı?

Deneyiminizi paylaşın, yorum bırakın veya bir düzeltme önerin.