İçindekiler:
Süymönkul Çokmorov neden önemli?
1960’ların sonu ve 1970’lerde Kırgız sineması, sonradan “Kırgız mucizesi” diye anılan güçlü bir dönem yaşadı. Bolot Şamşiyev, Tölömüş Okeyev ve Gennadi Bazarov gibi yönetmenlerin filmlerinde Çokmorov’un yüzü bu kuşağın simgelerinden biri oldu.
Bu filmlerde yerel manzara, beden dili ve tarihsel deneyim egzotik bir fon olarak değil, anlatının içeriği olarak kullanılıyordu.
Sinema setine gelmeden önce resim eğitimi almış ve ders vermişti. Film kariyeri boyunca portre, manzara ve natürmort üretmeyi sürdürdü. Ekrandaki suskun bakışıyla tuvaldeki insan yüzleri arasındaki ilişkiyi görmek, iki mesleğini birlikte okumayı gerektirir.
Çon-Taş, resim ve voleybol
Çokmorov 9 Kasım 1939’da Frunze yakınındaki Çon-Taş’ta doğdu. Çocukluğu savaş yıllarına denk geldi. Millî Banka biyografisi, ciddi bir rahatsızlığın çocukken hareket kabiliyetini sınırladığını aktarır. Ağabeyi Namırbek ona çizimin temellerini gösterdi; Çokmorov da sanat albümlerindeki reprodüksiyonları kopyaladı.
Spora sağlığını güçlendirmek için başladı. Leningrad’daki öğrencilik yıllarında voleybolu ileri bir düzeye taşıdı, kentin öğrenci takımında oynadı ve Sovyet “spor ustası” unvanını aldı.
Spor oyunculuk yeteneğini tek başına açıklamaz. Yine de tarihî ve macera filmlerindeki beden hâkimiyetini, at üzerindeki rahatlığını ve zorlu arazideki inandırıcılığını anlamaya yardım eder.
Sanat eğitimi
Frunze Sanat Okulunda başladığı eğitimi Leningrad’daki Repin Resim, Heykel ve Mimarlık Enstitüsünde sürdürdü. Ressam Yevsey Moiseyenko’nun atölyesinde çalıştı ve 1964’te mezun oldu.
Kırgızistan’a döndüğünde resim ve kompozisyon dersleri verdi. İnsan yüzünü ışık, duruş ve çevreyle birlikte çözümleme alışkanlığı daha sonra kamera önündeki ölçülü oyunculuğunda da görüldü.
Bolot Şamşiyev onu neden seçti?
Bolot Şamşiyev 1967’de onu Karaş Geçidi’nde Atış filmindeki Bahtıgul rolüne seçti. Çokmorov’un oyunculuk eğitimi yoktu; yapım Şamşiyev’in ilk uzun metrajlı filmi, Çokmorov’un da ilk oyunculuk deneyimiydi. Film 1968’de gösterime girdi.
Bahtıgul’un gücü uzun konuşmalardan çok bakış, beden ağırlığı ve sessizlikte kurulur. Çokmorov’un ölçülü oyununda ressamlıktan gelen görüntü bilgisi belirgindir. Filmin etkisi ise yönetmenin, görüntü ekibinin ve oyuncunun ortak emeğiyle oluşur.
İlk filmden sonra aynı sert kahramanı tekrarlamadı. Macera filmlerinde, tarihî dramalarda, edebiyat uyarlamalarında ve çağdaş insanı anlatan yapımlarda oynadı; çalışmaları Kırgızfilm’i, Mosfilm’i, komşu cumhuriyetlerin yönetmenlerini ve Akira Kurosawa’nın uluslararası projesini bir araya getirdi.
Başlangıç için beş film
Karaş Geçidi’nde Atış (1968): ilk rolünde Bahtıgul’un adaletsizlikle sıkışan yaşamını izlersiniz. Eseri ararken özgün adının Latin harfli biçimi Vystrel na perevale Karash de işe yarar.
Issık Göl’ün Kızıl Gelincikleri (1971, Alyye maki Issyk-Kulya): tarih, kaçakçılık ve göl çevresindeki sert coğrafyayı bir macera anlatısında buluşturur.
Vahşi (1973, Ljutıy): Tölömüş Okeyev’in Muhtar Avezov’dan uyarladığı film insan, topluluk ve doğa arasındaki sert çatışmayı işler ve Çokmorov’a festival ödülü getirdi.
Kızıl Elma (1975, Krasnoye yabloko): Cengiz Aytmatov’un anlatısından uyarlanan psikolojik dram, aile içindeki suskunluklara odaklanır.
Ulan (1977): Okeyev’in kent yaşamı, alkol bağımlılığı ve aile çözülüşünü anlattığı filmde Azat kendi yaşamı üzerindeki denetimini kaybeder. Çokmorov burada kusursuz kahraman görüntüsünden uzak, kırılgan ve rahatsız edici bir karakter kurar.
Dört oyunculuk ödülü
Çokmorov, Sovyetler Birliği Film Festivali’nde en iyi erkek oyuncu ödülünü dört kez aldı: 1972 Tiflis’te Issık Göl’ün Kızıl Gelincikleri, 1974 Bakü’de Vahşi, 1978 Erivan’da Ulan ve 1982 Tallinn’de Kadınsız Erkekler ile.
Bu dört ödül tek bir başarılı karakter tipini değil, oyunculuk alanının genişliğini gösterir: macera kahramanı, insanın doğa ve toplumla çatışması, çağdaş toplumsal dram ve daha geç dönemli oda anlatısı.
Toktogul Devlet Ödülü’ne layık görüldü ve Kırgız sinemasından SSCB Halk Sanatçısı unvanını alan ilk kişi oldu. Bu ödül ve unvanlar Sovyet döneminin kurumlarına aittir; bugünkü bağımsız ulusal ödüllerle karıştırılmamalıdır.
Ressam Çokmorov, müze ve telif
Müze kaynakları 400’den fazla resim çalışmasını ona atfeder. Manzara ve natürmortların yanında özellikle portreleri öne çıkar: Anne, Oğlum, Akira Kurosawa ve Monica Vitti portreleri sık anılan eserler arasındadır.
Koleksiyonun önemli bir bölümü Gapar Aytiyev Millî Güzel Sanatlar Müzesinde bulunur. Belirli bir tablo depoda ya da geçici sergide olabilir; gitmeden önce müzenin güncel programını kontrol edin. Müze kataloğundaki Boz üyde adlı suluboya kaydı teknik, boyut ve envanter numarası bilgilerini de verir.
Çokmorov’un tabloları hâlâ telif koruması altında olabilir. Bu sayfada eserlerin izinsiz kopyaları yerine koleksiyonun bulunduğu bina ve salonları gösteriyoruz.
1/2. Müze, Süymönkul Çokmorov resimlerinin önemli bir bölümünü koruyor Fotoğraf: Adam Harangozó, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; site için düzenlendi. 
2/2. Müze salonlarında resim ve heykel Fotoğraf: Davide Mauro, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; site için düzenlendi. Aytmatov ve Kurosawa
Çokmorov, Aytmatov metinleriyle bağlantılı Cemile, Ben Tanrı Dağları’yım, Kızıl Elma ve Erken Gelen Turnalar filmlerinde rol aldı. Aynı yazarın dünyasının farklı yönetmenlerce nasıl sinemaya taşındığını bu yapımlar üzerinden karşılaştırabilirsiniz.
Cengiz Aytmatov Evi Müzesi’nde Çokmorov’un resimleri, yazarın eşyaları ve hediyeleri arasında yer alır. Bu birliktelik, dönemin ressam, yazar ve sinemacılarının ortak kültür çevresini görünür kılar.
Çokmorov Akira Kurosawa’nın Dersu Uzala yapımında da çalıştı ve daha sonra yönetmenin portresini yaptı. Kırgız yapımı olmayan bu filmde başrol üstlenmedi; çalışma onu daha geniş Sovyet ve uluslararası sinema çevresine bağladı.
Müze-atölye ve 5.000 som
Bişkek’teki müze-atölye Toktogul Caddesi 170 numaradadır. Açılış duyurusunda resimler, kişisel arşiv, eşyalar, ödüller ve fotoğraflar belirtilmişti. Düzenli resmî saat yayımlanmadığından ziyaretten hemen önce açık olup olmadığını doğrulayın.
Müze-atölye kişisel çalışma ortamını, Aytiyev Müzesi ise resimlerini daha geniş sanat tarihi içinde gösterir. Bu iki durak, ressamlığının kişisel ve kurumsal bağlamlarını birlikte görmeyi sağlar.
Güncel 5.000 somluk banknotun ön yüzünde Çokmorov’un portresi, arka yüzünde Ala-Too Sineması bulunur. Tasarım oyuncuyu kentteki sinema salonuyla eşleştirir; ressamlık yönü bu hatıra kompozisyonunda görünmez.
Banknot ve Bişkek’teki anıt, Çokmorov’un resmî kamusal imgesini gösterir. Bu anma nesneleri filmlerin yerini tutmaz; iki mesleğini birlikte kavramak için müze duraklarından birini gezin ve filmlerinden en az birini izleyin.
5.000 somluk banknotta Süymönkul Çokmorov ve Ala-Too Sineması
Süymönkul Çokmorov hakkında sık sorulan sorular
Süymönkul Çokmorov kimdi?
1939-1992 yılları arasında yaşayan profesyonel ressam ve Kırgız sinemasının önde gelen oyuncularındandı. Sinema kariyeri boyunca portre, manzara ve natürmort üretmeyi sürdürdü.
Süymönkul Çokmorov’un ilk filmi hangisiydi?
Bolot Şamşiyev onu 1967’de, oyunculuk eğitimi olmadığı hâlde Karaş Geçidi’nde Atış filmindeki Bahtıgul rolüne seçti. Film 1968’de gösterime girdi.
Çokmorov’u tanımak için hangi filmler izlenmeli?
Karaş Geçidi’nde Atış, Issık Göl’ün Kızıl Gelincikleri, Vahşi, Kızıl Elma ve Ulan iyi bir başlangıçtır. Bu beş film macera, tarih ve psikolojik dram arasında geniş bir alanı kapsar.
Süymönkul Çokmorov voleybol oynadı mı?
Evet. Leningrad’daki öğrencilik yıllarında kentin öğrenci takımında oynadı ve Sovyet spor ustası unvanını aldı.
Çokmorov’un resimleri nerede görülebilir?
Gapar Aytiyev Müzesi eserlerinin önemli bir bölümünü, Bişkek’teki müze-atölye de resim ve arşivleri korur. Belirli bir tablo depoda ya da geçici sergide olabileceğinden güncel programı kontrol edin.
Çokmorov’a ayrılan 5.000 somluk banknotta ne var?
Güncel banknotun ön yüzünde portresi, arka yüzünde Ala-Too Sineması vardır. Bu modern anma tasarımı oyuncuyu kentteki sinema salonuyla ilişkilendirir.
İçeriği sosyal medyada paylaşın
Bu içerik işinize yaradıysa sosyal medyada paylaşabilirsiniz. Böylece daha fazla gezgin projeyi keşfedebilir. Teşekkürler!
Eklemek istediğiniz bir şey var mı?
Deneyiminizi paylaşın, yorum bırakın veya bir düzeltme önerin.