Kocomkul Kaba Uulu

Suusamırlı güreşçiden ulusal simgeye

Kocomkul, Kırgızistan’ın en çok anılan balbanlarından biridir. Balban hem güreşçiyi hem de gücü ve ustalığıyla saygı kazanan kişiyi anlatır. Ünü daha gençliğinde Suusamır Vadisi’ni aşmış, karşılaşmaları ve gücü hakkındaki hikâyeler Kırgızlar ile Kazaklar arasında kuşaktan kuşağa aktarılmıştır.

1920’lerin ortasından başlayarak onlarca yıl tarım ve yerel yönetim alanında da çalıştı. Görevleri, aldığı nişan ve ölümünden sonra adına kurulan anma yerleri resmî biyografilerde ve belgelerde kayıtlıdır.

Omuzlarında taşıdığı at ve uzun bir mesafeye götürdüğü taş ise sözlü geleneğe aittir. Bunlar spor ölçümü ya da müsabaka tutanağı değildir. Belgeler kamusal görev üstlenen kişiyi, anlatılar ise onun nasıl toplumsal bir kahramana dönüştüğünü gösterir.

Adı, tarihleri ve Suusamır bağı

Kaba Uulu, Kırgızcada “Kaba’nın oğlu” demektir. Bu bir soy bağı bildirir; çağdaş Avrupa tipi soyadıyla aynı yapı değildir. Babası Kaba da aile ve yerel hafızada çok güçlü biri olarak anılır, fakat bu ün belgeli bir ölçü sayılamaz.

Kırgız Ansiklopedisi 1888-1955 tarihlerini verir. Bazı arşiv ve anma yayınları doğum yılı olarak 1889’u gösterir; ölümünün tam günü konusunda da bilgiler uyuşmaz. Ayrımı çözecek kamuya açık bir nüfus kaydı bulunmadığı için en güvenli kısa tarih 1888-1955’tir.

Kaynaklar doğum yerini Suusamır Vadisi’ndeki Keng-Suu ya da Coo-Cürök olarak kaydeder. Eski yer adları ve kışlaklar daha sonra kurulan köylerle bire bir örtüşmediğinden ayrıntılar değişir. Kesin olan, Kocomkul’un Suusamır’da büyüdüğü ve yaşamının büyük bölümünü bu vadide geçirdiğidir.

Güreşleri hakkında ne biliyoruz?

Kocomkul, modern sıkletlerin, federasyon sıralamalarının ve düzenli müsabaka kayıtlarının oluşmasından önceki halk güreşlerine katıldı. Karşılaşmalar toy, panayır, cenaze anması ya da büyük topluluk şenliklerinde yapılabiliyor; kurallar etkinliğe göre değişebiliyordu.

Geç tarihli biyografilerin ortak noktası, ününün daha genç yaşta Suusamır dışına taşmış olmasıdır. Buna karşılık rakiplerin, tarihlerin ve sonuçların eksiksiz listesi yoktur. Hiç yenilmediği iddiası, doğrulanabilir bir spor istatistiğinden çok kahramanlık hafızasının parçasıdır.

Alış güreşi rehberi, günümüzde yapılan kuşak güreşindeki tutuş ve hareketleri görmeye yarar. Ancak Kocomkul’un bu modern disiplinde yarıştığını ya da resmî bir alış unvanı taşıdığını göstermez.

Kocomkul’un boyu ne kadardı?

Kırgız Ansiklopedisi 1,97 m boy ve 164 kg ağırlık verir; aynı maddede başka bir anlatım olarak 2,36 m ile 203 kg da yer alır. Bu iki çift, aynı yaşta yapılmış iki kesin ölçüm gibi sunulamaz.

Giysileri, ayakkabıları ve fotoğrafları iri yapısını doğrular, fakat santimetre düzeyinde kesinlik sağlamaz. Giysiden çıkarılacak ölçü, giysinin kesimine ve müzedeki açıklamaya; fotoğrafın verdiği izlenim ise çekim açısına bağlıdır. Tanıklardan uzaklaştıkça sayıların hem büyüdüğü hem de kesinleştiği görülür. Bu yüzden en çarpıcı değeri seçmek yerine iki ayrı aktarımı birlikte tutmak gerekir.

Köy meclisleri ve tarım işletmelerindeki görevleri

Kocomkul 1920’lerin ortasında Suusamır Yoksul Köylüler Komitesini yönetti, daha sonra Kara-Balta ilçesinin arazi biriminde çalıştı. 1930’lar ve 1940’larda Suusamır, Cumgal ve Sokuluk’taki çeşitli köy meclisleri ile tarım işletmelerinin başında bulundu.

Görevlerin tarihleri bütün kaynaklarda uyuşmaz. Son yönettiği işletmenin koyunculuk mu, at yetiştiriciliği mi yaptığı da farklı aktarılır. Bütün kaynakların ortaklaştığı nokta, tarım ve yerel yönetimde uzun süre çalışmış olmasıdır. Bir yıl dönümü için yayımlanan resmî biyografi, “8 Mart” kolhozundaki ilk okulun onun girişimiyle kurulduğunu söyler; bağımsız bir belge bulunmadığından bunu o biyografinin aktardığı bilgi olarak okumak gerekir.

Geç dönem yayınları 1937’de tutuklandığını ve yaklaşık bir yıl hapiste kaldığını da aktarır. Erişilebilir bir dava dosyası ve açık suçlama bulunmadığından, aile ve resmî biyografi geleneğinin verdiği çerçevenin ötesine geçmek mümkün değildir.

Kocomkul kamusal ve ekonomik çalışmaları nedeniyle Kızıl Bayrak İşçi Nişanı aldı. Bu nişan, efsanevi bir güreş rekoruna verilmiş spor ödülü değildi.

At, taşlar ve başka güç hikâyeleri

En bilinen anlatıya göre Kocomkul, Too-Aşuu Geçidi’nde yorulan bir atı omuzlarında taşıdı. Başka hikâyeler yaklaşık 635 kg ağırlığındaki bir taşı 100 m kadar götürdüğünü, bir boğa ya da deveyi kurtardığını ve at nallarını tek eliyle kırdığını söyler.

Bir taşın sonradan tartılmış olması, nasıl taşındığını ya da alınan mesafeyi kanıtlamaz. At hikâyesine eşlik eden bir yol günlüğü ya da fotoğraf da yoktur. Yıl dönümlerinde yapılan resmî konuşmalar bile bu olayları Kırgızca añız, yani kuşaktan kuşağa aktarılan efsane ve anlatılar olarak adlandırır.

Bu hikâyelerde gösteri kadar yardım fikri de önemlidir. Güçlü kişi zor bir yolda hayvana yardım eder ve gücünü topluluk için kullanır. Bişkek’teki anıt, sözlü anlatının bu yönüne kalıcı bir şehir biçimi verdi.

At efsanesinin kentteki anıta dönüşmüş biçimi. Fotoğraf: Davide Mauro, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; site için düzenlendi.

Baluan Şolak’la güreşti mi?

Yaygın bir hikâye Kocomkul’un Kazak şarkıcı ve güreşçi Baluan Şolak’ı yendiğini söyler. Bunu doğrulayan bir müsabaka tutanağı yoktur. Üstelik Baluan Şolak 1919’da öldü; bazı geç anlatımlar karşılaşmayı 1920’lerin ortasına yerleştirir.

Başka versiyonlarda rakibin adı Kacımukan Munaytpasov olur. Böyle bir karşılaşma kronolojik olarak mümkün görünse de o da belgelenmemiştir. Anlatı Kırgız ve Kazak topluluklarının spor bağını vurgular; sözlü aktarım birkaç karşılaşmayı, benzer adları ve ünlü Kazak şampiyonlarını birbirine karıştırmış olabilir. Bu olasılık belirli bir rakibi ya da galibiyeti kanıtlamaz.

Köy, müze, turnuva ve anıt

Suusamır’da küçük aile müzesi 1989’da açıldı. Kişisel eşyaları, giysileri ve belgeleri korur. “8 Mart” adıyla bilinen köy 1992’de resmen Kocomkul adını aldı. Müzenin açılışı ile köyün yeniden adlandırılması iki ayrı tarihtir.

Müze düzenli ve güncel ziyaret saatleri yayımlamıyor. Müze sorumlusu, 2023 tarihli söyleşide koleksiyona ailenin baktığını ve kalıcı finansman bulunmadığını anlatıyor. Sırf müze için yol değiştirecekseniz, Suusamır’daki konaklama, rehber ya da yerel bağlantı üzerinden ziyareti önceden ayarlayın.

1962’den beri adına bir anma güreş turnuvası düzenlenir. Bişkek Spor Sarayı 1993’te Kocomkul’un adını aldı ve onu atı omuzlarında taşırken gösteren anıt binanın önüne yerleştirildi. Kırgız Postası da 2013’te doğumunun 125. yılı için bir pul çıkardı. Sayfanın kapak görseli, puldaki portreyi bu anıtın görünümüyle bir araya getirir.

Hikâyesini izlemek için iki durak

Bişkek’te Spor Sarayı ve önündeki anıt, Kocomkul’un ulusal ölçekte nasıl hatırlandığını gösterir. Suusamır’daki adını taşıyan köyde ise aile müzesi, yerel anlatılar ve vadi manzarası bu hafızayı yaşadığı yere geri taşır.

Bişkek-Oş yolu Too-Aşuu’yu geçer, Suusamır’dan ilerler ve Ala-Bel’e uzanır. Yolculuk, efsanelerin sözünü ettiği dağlık alanın ölçeğini doğrudan hissettirir. Kocomkul’u ülkenin başka tarih, sanat ve edebiyat isimleriyle birlikte görmek için Kırgızistan’ın öne çıkan isimleri sayfasına dönebilirsiniz.

Hazırlayan ekip: I Love KG. Ekibimiz hakkında →

İlgili rehberler: Kurmancan Datka, Sagımbay Orozbakov, Sayakbay Karalayev.

İçeriği sosyal medyada paylaşın

Bu içerik işinize yaradıysa sosyal medyada paylaşabilirsiniz. Böylece daha fazla gezgin projeyi keşfedebilir. Teşekkürler!

Eklemek istediğiniz bir şey var mı?

Deneyiminizi paylaşın, yorum bırakın veya bir düzeltme önerin.