İshak Razzakov

1945 sonrasında yeniden kurulan cumhuriyet

İkinci Dünya Savaşı’nın sonunda Kırgızistan SSC’nin fabrikaları, ulaşımı ve eğitim sistemi yeni ihtiyaçlarla karşı karşıyaydı. Cepheden dönüş, uzman açığı ve merkezi planların baskısı aynı anda hissediliyordu. Razzakov’un yönetim yılları bu yeniden yapılanma dönemine denk geldi.

Sanayi tesisleri, enerji projeleri ve okullar parti kurumlarının, Moskova’daki merkezin, cumhuriyet hükümetinin, mühendislerin ve binlerce çalışanın ortak emeğiyle ortaya çıktı. Razzakov’un payı öncelik belirlemek, kadro oluşturmak ve cumhuriyetin ihtiyaçlarını plan sistemi içinde savunmaktı.

Bağımsızlıktan sonra kamuoyu onu dürüst yönetici örneği olarak benimsedi. Bu saygı, başarıların kolektif niteliğini ve merkezî parti sisteminin karar alanını sınırladığını gözden kaçırmamalıdır.

Koroson, yetimhane ve Taşkent

Razzakov 25 Ekim 1910’da, bugünkü Batken bölgesinin Leylek ilçesinde, Sülüktü ve Tacikistan sınırı yakınındaki Koroson’da doğdu. Babası Sülüktü ve Kokkin madenlerinde çalışıyor, annesi evi yönetiyordu. Kendi yaşam öyküsüne göre annesini 1913’te, babasını 1918’de kaybetti.

Ailede bakımını üstlenebilecek başka bir yakını kalmayınca 1918’de Hocent’te bir yetimhaneye yerleştirildi ve ilkokulu burada bitirdi. 1923’te Taşkent’teki Namuna okuluna geçti. Doğumunda verilen adı Isak’tı; İshak biçimi daha sonra resmî kullanımda yerleşti. Farklı yazımlar iki ayrı kişiyi göstermez.

Öğretmenlikten iktisatçılığa

1925’te Özbek Erkek Eğitim Enstitüsüne girdi ve Aralık 1929’da mezun oldu. Temmuz 1931’e kadar toplumsal bilimler öğretmenliği yaptı. Ağustos 1931’de SSCB Gosplanına bağlı Moskova Planlama Enstitüsünde ekonomi eğitimine başladı.

Razzakov’un özgeçmişi Ocak 1936’da üstün başarıyla mezun olduğunu belirtirken bazı sonraki biyografiler 1938 tarihini verir. Belgeye dayanan 1936 tarihi daha güçlüdür, ancak tarihler arasındaki bu farkı gizlememek gerekir. Sonrasında Özbekistan Devlet Planlama Komitesine gönderildi ve 1930’ların sonuna doğru uzmanlık ile yardımcılıktan planlama kurumunun yöneticiliğine yükseldi; savaş yıllarında eğitim halk komiserliği, hükümet başkan yardımcılığı ve parti sekreterliği görevleri üstlendi.

İshak Razzakov, 1950’den önce

Kırgızistan’a dönüş

Kasım 1945’te Kırgızistan SSC’ye gönderildi ve Halk Komiserleri Konseyinin başına geçti. Kurumun adı 1946’da Bakanlar Konseyi olarak değişti. Görevi, savaş sonrası üretimi ve kamu hizmetlerini merkezi Sovyet planlarıyla uyumlu biçimde yürütmekti.

İlk yılların somut işleri işletmeleri ve tedarik zincirlerini yeniden kurmak, kömür ve elektrik üretimini artırmak, konut yapmak ve uzman yetiştirmekti. Büyük projeler birlik planındaki paya, finansmana, ekipmana ve Moskova’daki onaylara bağlıydı.

Bu yıllardaki hızlı yükselişi kişisel çalışma disiplininin yanında dönemin eğitimli iktisatçı ve yönetici ihtiyacıyla da ilgilidir. Çocukluğu Leylek’te başlamış, kariyeri Orta Asya’nın ortak Sovyet kurumlarında şekillenmişti; cumhuriyetle bağı 1945 atamasıyla kurulmuş değildi.

Birinci sekreterlik ne anlama geliyordu?

Razzakov 10 Temmuz 1950’de Kırgızistan Komünist Partisi Merkez Komitesinin birinci sekreteri oldu. Cumhuriyet hükümetinin de üzerinde duran bu makam, Sovyet düzenindeki en güçlü siyasi görevdi. Razzakov bu göreve gelen ilk etnik Kırgızdı.

Birinci sekreterlik bağımsız bir devletin cumhurbaşkanlığına karşılık gelmiyor ve serbest seçimle belirlenmiyordu. Razzakov’un on bir yıllık parti liderliği Stalin döneminin sonunu, 1953 sonrasındaki siyasal çözülmeyi ve Moskova’dan gelen değişken talimatları kapsar.

Sanayi, enerji ve yollar

Lebedinovka ve Alamedin hidroelektrik santralleri, Kırgızavtomaş, tarım makineleri üretimi, Oş elektromekanik tesisi, Frunze ayakkabı fabrikası, Oş ile Kızıl-Kıya’daki tuğla tesisleri, Kara-Suu yağ fabrikası ve çeşitli madenler onun yönetim döneminde kurulan ya da büyüyen işletmeler arasındaydı. Bu tesisler Sovyet plan ekonomisinin ortak projeleriydi; Razzakov’un katkısı yönetim dönemindeki öncelikler ve kararlar üzerinden değerlendirilmelidir.

Razzakov, Frunze ile Oş arasında doğrudan karayolu bağlantısını savundu. Bugünkü Bişkek-Oş yolu daha sonraki dönemlerde büyük ölçüde yeniden yapıldı; güncel yolun tamamını 1950’lere mal etmek yanlıştır. Barajlar, kanallar ve enerji tesisleri üretimi artırırken yerleşim ve çevre üzerinde maliyetler de yarattı.

Üniversiteler, Bilimler Akademisi ve yerel kadrolar

Bu dönemde Kırgız Devlet Üniversitesi, Kırgızistan SSC Bilimler Akademisi, Frunze Politeknik Enstitüsü, Beden Eğitimi Enstitüsü, Kadın Pedagoji Enstitüsü ve bölgesel pedagoji enstitüleri kuruldu ya da gelişti. Kurumlar tek bir kararla ve aynı yılda ortaya çıkmadı; birlikte cumhuriyetin uzman yetiştirme kapasitesini genişlettiler.

Öğrenciler Moskova, Leningrad, Novosibirsk, Omsk ve başka bilim merkezlerine gönderiliyordu. Amaç yalnız kontenjan doldurmak değil, eğitimden sonra cumhuriyete dönecek mühendisler, araştırmacılar ve öğretmenler yetiştirmekti.

1958’de Moskova’da düzenlenen Kırgız Edebiyatı ve Sanatı On Günü, cumhuriyet kültürünü Sovyetler Birliği genelinde görünür kıldı. Programdaki sanatçılar ve eserler resmî kurullar tarafından seçiliyordu. Etkinlik bu nedenle hem önemli bir kültür vitrini hem de Sovyet kültür politikasının parçasıydı.

İshak Razzakov ailesiyle, 1955

Sovyet sistemi içindeki hareket alanı

Razzakov eğitimli yerel kadroların yetişmesini ve Kırgızcanın kurumlarda daha güçlü yer bulmasını destekledi. Bunu Sovyet yönetici kadrosunun içinde yaptı; atamalarını, bütçesini ve siyasi hareket alanını merkezî parti sistemi belirliyordu.

Kendisi de Sovyetler Birliği’nin atamayla şekillenen üst düzey parti ve yönetici kadrosunun bir parçasıydı. Birlik çapındaki kararları uyguluyor, kadro sisteminde görev alıyor ve parti çizgisine açık itirazın kabul edilmediği koşullarda çalışıyordu.

Yerel ihtiyaçları savunması ile merkezî politikanın uygulayıcısı olması aynı kariyerin iki yanıdır. Onu tek bir kahraman ya da memur kalıbıyla anlatmak, bu hareket alanının sınırlarını görünmez kılar.

1961’de neden görevden alındı?

9 Mayıs 1961’deki Komünist Parti Merkez Komitesi altıncı plenumu, parti örgütünün yönetiminde, halk ekonomisinde ve parti örgütlenmesi çalışmalarında “ciddi hata ve eksiklikler” bulunduğunu ileri sürerek onu birinci sekreterlikten ve büro üyeliğinden aldı. Bu, kamuya açıklanan resmî gerekçeydi.

Daha sonraki yorumlar yerel kadro politikası, dil, cumhuriyetin hareket alanı, kişisel rekabet ve Moskova’nın iradesi üzerinde durur. Bunların hiçbiri tek başına, belgelerle kesinleşmiş gizli neden olarak sunulamaz. Görevden alma, siyasi ve ekonomik eleştirilerin iç içe geçtiği bir parti kararıydı.

Moskova yılları ve yeniden hatırlanması

Razzakov Moskova’da SSCB Devlet Ekonomi Konseyinin gıda sanayisi bölümünü yönetti, ardından Gosplan’da çalıştı ve 1967’de emekliye ayrıldı. 18 Mart 1979’da Moskova’da öldü ve önce orada toprağa verildi. Naaşı 2000’de Bişkek’teki Ala-Arça Mezarlığına yeniden defnedildi. Arşiv belgelerine dayanan bu çalışma, yaşamının son dönemini araştırmak isteyenler için ayrıntılı bir başlangıçtır.

2010’da Kırgız Cumhuriyeti Kahramanı unvanı verildi ve doğumunun yüzüncü yılı için posta pulu çıkarıldı. Kırgız Devlet Teknik Üniversitesi, çeşitli sokaklar, okullar ve müzeler onun adını taşır. 2022’de İsfana kentinin adı Razzakov olarak değiştirildi. Eski ad hâlâ bazı haritalarda, biletlerde ve belgelerde görülebilir.

İshak Razzakov’un yüzüncü yıl pulu, 2010

Bugün Razzakov’un izleri nerede?

Bişkek’teki ev müzesi Çuykov Caddesi 90 numarada, Razzakov’un 1950’den itibaren yaşadığı evdedir. Kitaplar, mobilyalar, giysiler, ödüller ve kişisel eşyalar korunur. Ziyaret ve rehberlik düzeni değişebildiği için gitmeden önce müzenin açık olduğunu doğrulayın. Şehrin diğer tarih duraklarını Bişkek rehberimizle birleştirebilirsiniz.

Razzakov kentindeki tarih müzesi, yaşamının Leylek ilçesi, kömür kentleri, sınır bölgesi ve uzak eğitim merkezlerine uzanan yoluyla bağını anlatır. Yakındaki Sülüktü ve daha geniş Batken bölgesi, biyografide geçen sınır coğrafyasını anlamayı kolaylaştırır. Belge ve yayınlara çevrim içi ulaşmak için Kırgız Devlet Teknik Üniversitesinin koleksiyonuna bakabilirsiniz.

Hazırlayan ekip: I Love KG. Ekibimiz hakkında →

İlgili rehberler: Kasım Tınıstanov, Kocomkul Kaba Uulu, Kurmancan Datka.

İçeriği sosyal medyada paylaşın

Bu içerik işinize yaradıysa sosyal medyada paylaşabilirsiniz. Böylece daha fazla gezgin projeyi keşfedebilir. Teşekkürler!

Eklemek istediğiniz bir şey var mı?

Deneyiminizi paylaşın, yorum bırakın veya bir düzeltme önerin.